پاسخ

ب. حاكميت سياسى در بررسى رابطه دين و جامعه

دين، راه و روش زندگى انسان‏ها

از محورهايى كه قرآن كريم، همه چيز حتى امور تكوينى را در ارتباط با آن مى‏داند، حق است. حق يكى از اسماى الهى است. از اين رو، به يك اعتبار، هر چيزى جز او باطل است و هر حق ديگرى تنها با اتصال به او معنا پيدا مى‏كند و خداوند مكرراً حتى به انبيا(ع) تذكر مى‏دهد كه مبادا از حق محورى فاصله بگيريد:
(فاحكم بين الناس بالحق و لاتتبع الهوى فيضلك عن سبيل اللّه).[57]
هم چنين عدول از حق را موجب فساد آسمان و زمين بر مى‏شمارد:
(و لو اتبع الحق اهوائهم لفسدت السموات و الارض).[58]
بدين ترتيب، حاكميت رهبرى امور مردم، نه تنها از اين امر مستثنا نيست، بلكه در ميان ديگر امور، از اهميت ويژه‏اى برخوردار است. قرآن كريم در مقام استدلال بر توحيد ربوبى و ابطال آن چه مشركان مى‏پرستند، پس از بيان اين كه آنان به سوى حق هدايت نمى‏كنند و خداوند به سوى حق هدايت مى‏كند، اين قاعده كلى را بيان مى‏كند كه آيا كسى كه به سوى حق هدايت مى‏كند، سزاوار تبعيت است يا آن كس كه خود نيازمند هدايت ديگرى است؟
(افمن يهدى الى الحق احق ان يتبع ام من لا يهدى الاّ ان يهدى‏).[59]
و در آيه بعد، با مذمت بيش‏تر مشركان از اين كه به صرف ظن و گمان، راهى را مى‏پيمايند، حكم كلى ديگرى بيان مى‏شود كه ظن، بى‏نياز كننده از حق نيست؛ زيرا تنها كسى مى‏تواند از حق استفاده كند كه به آن علم داشته باشد.[60]
اين دو آيه، شرط صلاحيت پيروى از هر كس را، هدايت او به سوى حق معرفى مى‏كند كه اين هدايت گرى نيز بدون علم و يقين حاصل نمى‏شود. در آيات ديگر نيز ائمه‏اى كه براى هدايت مردم نصب گرديده‏اند، داراى صفت يقين هستند:
(و جعلنا منهم ائمه يهدون بامرنا لمّاصبروا و كانوا باياتنا يوقنون).[61]
(و جعلناهم ائمة يهدون بامرنا و اوحينا اليهم فعل الخيرات...).[62]
پس تنها چنين افرادى صلاحيت رهبرى مردم را دارند و بر مردم نيز لازم است از آنان تبعيت كنند. علامه طباطبائى درباره شرايط امام مى‏فرمايد:
واجب است امام، انسان صاحب يقينى باشد كه عالم ملكوت را مشاهده كرده باشد (ملكوت، صورت باطن اين عالم است)...پس امام، كسى است كه انسان‏ها را در روز قيامت به سوى خداوند سوق مى‏دهد؛ همان طور كه در ظاهر و باطن اين عالم، آنان را به سوى او سوق مى‏دهد.[63]

در بحث قبل مشخص شد كه يكى از ويژگى‏هاى رهبرى در اسلام، علم و يقين او است. حضرت يوسف آن گاه كه شايد براى به دست آوردن بخشى از آن چه بايد در دست او باشدخود پيشنهاد حكومت خويش را مطرح مى‏كند، يكى از علت‏هاى آن را علم خود بيان‏مى‏كند:
(قال اجعلنى على خزائن الارض انى حفيظ عليم).[64]
برگزيدگى حضرت طالوت و نصب او براى رهبرى از سوى خداوند، نيز با وجود مخالفت مردم، ريشه در علم او داشت:
(قال انّ اللّه اصطفيه عليكم وزاده بسطة فى العلم و الجسم...).[65]
همه انبيا(ع) نيز از حكمت و علم برخوردار بوده‏اند:
(وانزل اللّه عليك الكتاب و الحكمة و علّمك مالم تكن تعلم...).[66]
يادآورى اين نكته، كه در بحث قبل نيز آمد، ضرورى است كه علم در اينجا، بر خلاف آن چه در بعضى نوشته‏ها مطرح مى‏شود، در علم به اداره امور ظاهرى مردم خلاصه نمى‏شود وازآن‏جا كه اعمال اين دنيا، مقدمه‏اى براى آخرت است، علم رهبران دينى اجتماع بايد به‏گونه‏اى باشد كه راه سعادت اخروى انسان را در اين دنيا به او بنمايانند و با برنامه ريزى‏صحيح و منطبق با نيازهاى معنوى و مادى انسان، راه او را براى تكامل نفسانى هموارگردانند.

از محورهاى برنامه اجتماعى قرآن كريم، تحقق عدالت وقسط درجامعه است. اين امر، يكى از اهداف بعثت انبيا(ع) در قرآن كريم و يكى از امورى است كه بر آن تأكيد بسيارمى‏شود:
(لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الكتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط).[67]
(يا ايها الذين آمنوا كونوا قوامين بالقسط شهداء للّه...).[68]
حال با توجه به اين كه از ظالم انتظار تحقق و اجرا كردن عدالت نمى‏رود، پس يكى از شرايط حاكم از نظر اسلام، عدالت است. البته قرآن كريم، رتبه والاترى نيز در پاسخ سؤال حضرت ابراهيم(ع) براى رسيدن ذريه‏اش به مقام امامت مطرح مى‏كند.[69] اين مرتبه، مرتبه عصمت از هر گناه است كه امامى بايد دارا باشد كه علاوه بر اداره امور ظاهرى، هدايت معنوى، دينى و باطنى را نيز برعهده دارد و هر گاه در ميان مردم چنين امامى وجود داشته باشد، نوبت به افراد عادل نيز نمى‏رسد.
پس يكى از محورهاى مهم حاكميت مطلوب از نظر قرآن كريم، به اجراى عدالت در جامعه و معصوم يا عادل بودن حاكمان آن، مربوط مى‏شود.

آياتى كه در باره حاكميت سياسى پيامبر(ص) در قرآن كريم آمده است، به چند دسته تقسيم‏مى‏شوند:
1. آياتى كه به مسأله اطاعت از پيامبر(ص) مى‏پردازند.
2. آياتى كه ولايت پيامبر(ص) و اولويت ايشان بر مؤمنان را مطرح مى‏كنند.
3. آياتى كه حكم پيامبر(ص) را مورد توجه قرار داده‏اند.
4. آياتى كه پيامبر(ص) را در امور اجتماعى، محور معرفى مى‏كنند.
5. آياتى كه مؤمنان را به ايمان به پيامبر(ص) به عنوان يكى از اركان تشريع فرا مى‏خوانند.

اين دسته از آيات، اطاعت از پيامبر(ص) را به شكل‏هاى گوناگون مورد توجه قرار داده‏اند. در مواردى «اطاعت شدن» را از اهداف همه پيامبران(ع) معرفى مى‏كنند:
(و ما ارسلنا من رسول الاليطاع باذن اللّه).[70]
و در مواردى با قرار دادن اطاعت از پيامبر(ص) در ادامه اطاعت از خداوند، مانند:
(من يطع الرسول فقد اطاع اللّه).[71]
به تفسير آياتى مى‏پردازند كه در آن‏ها به اطاعت خداوند و پيامبر(ص) دستور داده شده‏است:
(...اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول و اولو الأمر منكم).[72]
و اين نكته را توضيح مى‏دهند كه در اين آيات، چه آن‏جا كه اطاعت از آن‏ها با دستور جداگانه‏اى بيان شده است، مانند آيه‏اى كه گذشت، و چه در مواردى ديگر، مانند آيه:
(...اطيعوا اللّه و رسوله و لا تولّوا عنه و انتم تسمعون).[73]
مقصود اصلى، فرمان به اطاعت از پيامبر(ص) است و فرمان به اطاعت خداوند، امرى مسلّم، براى يادآورى و مقدمه چينى آورده شده است؛ زيرا وجوب اطاعت از خداوند همان‏طور كه در بحث‏هاى كلامى مطرح است با شناخت مولويت او به وسيله عقل حاصل مى‏شود و اثبات آن از راه مولوى، به دور مى‏انجامد. پس فرمان به اطاعت خداوند، در اين آيات، ارشاد مردم به چيزى است كه خود مى‏دانند و بيان اين حقيقت است كه اطاعت از پيامبر(ص) در ادامه اطاعت از خداوند است. شاهد بر اين مطلب، اين‏كه در هيچ آيه‏اى فرمان به اطاعت از خداوند، به تنهايى نيامده است، در حالى كه در بسيارى از آيات، در باره پيامبر(ص) يا به صورت فرمان از سوى خداوند، در كنار ديگر واجبات، آمده است، مانند:
(و اقيموا الصلوة و آتوا الزكاة و اطيعوا الرسول لعلّكم ترحمون).[74]
و يا به صورت فرمانى از زبان خود پيامبران(ع) مانند:
(فاتقوا اللّه و اطيعون).[75]

اكنون با توجه به معناى اطاعت، كه عبارت از «امتثال امر» است، اگر پيامبران از سوى خود، هيچ امر و نهيى نداشته باشند، نمى‏توان تصورى از معناى اطاعت از آنان داشت؛ زيرا در اين صورت، ايشان صرفاً واسطه در ابلاغ فرمان‏هايى هستند كه از سوى خداوند صادر مى‏شود و لازم مى‏آيد كه آوردن «اطيعواالرّسول» در آيات، به منزله تكرار «اطيعوا اللّه» باشد، در حالى كه هيچ نوع قرينه‏اى در كلام وجود ندارد و سخن اشخاص عادى، از اين‏گونه استعارات گمراه كننده خالى است چه رسد به آيات قرآن كريم كه از لحاظ فصاحت، برترين كلام است. از سوى ديگر، اين مشكل، در آياتى مانند (من يطع الرسول فقد اطاع اللّه) و (ما ارسلنا من رسول الّا ليطاع باذن اللّه) بيش‏تر مى‏شود؛ زيرا لازمه اين سخن، دراين آيات، اجازه دادن خداوند به مردم، براى اطاعت از خود او است!؟

با توجه به آن چه گذشته و نيز با توجه به آيات ديگرى كه برخى فرمان‏هاى پيامبران(ع) به اقوام خود را نقل مى‏كنند، مانند فرمان حضرت موسى به هارون، كه از او مى‏خواهد در ميان مردم بماند و آنان را به سوى صلاح، پيش ببرد:
(و قال موسى لاخيه هرون اخلفنى فى قومى و اصلح...)[76]
و مانند فرمان هارون به مردم:
(و انّ ربكم الرحمن فاتبعونى و اطيعوا امرى).[77]
و عتاب حضرت موسى به هارون، كه «آيا نافرمانى مرا كرده‏اى؟».
(افعصيت امرى).[78]
هم چنين آن‏جا كه خداوند مؤمنان را از مخالفت كردن با دستورهاى پيامبر(ص) بر حذرمى‏دارد:
(فليحذر الذين يخالفون عن امره ان تصيبهم فتنه او عذاب).[79]
و آياتى كه در آن‏ها، پيامبران(ع) نخست قوم خود را به عبادت خداوند و تقواى الهى، كه با رعايت احكام نازل شده از سوى او به دست مى‏آيد، فرا مى‏خوانند و سپس به اطاعت از خود دعوت مى‏كنند، مانند:
(قال يا قوم انى لكم نذير مبين ان اعبدواللّه و اتقوه و اطيعون).[80]
روشن مى‏شود كه خداوند كارهايى را به پيامبران(ع) تفويض كرده است تا با اذن او، در ميان مردم به آن چه صلاح آنان در آن است، فرمان دهند و مردم نيز لازم است از ايشان اطاعت كنند.
در روايات نيز با استشهاد به آيات قرآن كريم، مسأله تفويض امور به پيامبر(ص) به شكل‏هاى گوناگون مطرح شده است. روايات بسيارى با استشهاد به آيه (ما اتيكم الرّسول فخذوه و ما نهاكم عند فانتهوا)[81] مسأله تفويض امور به پيامبر(ص) [82] تفويض امر دين به ايشان،[83] اين‏كه هر چه را او حلال كند، حلال است و هر چه را او حرام كند، حرام‏[84] ، و تفويض امر خلق به پيامير(ص) را مطرح مى‏كنند.[85]

از مسائلى كه در باره اطاعت از پيامبر(ص) مطرح است، محدوده‏اى است كه بر مؤمنان لازم است در آن محدوده، مطيع ايشان باشند. آيات و رواياتى كه در باره اين مسأله نقل شدند، اطاعت از پيامبر(ص) را در سطح اطاعت از خداوند مى‏دانند و نه در اين آيات و نه در آيات ديگر، حد خاصى براى آن معرفى نشده است و از آن‏جا كه اطاعت از خداوند، مطلق است و براى آن، نمى‏توان حدى را تصور كرد، اطاعت از پيامبر نيز از همين اطلاق برخوردار است. از اين رو، همه مفسران و كسانى كه به گونه‏اى از آيه (اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول و اولوالامر منكم)[86] بحث كرده‏اند، چون اطاعت از «اولوالامر» نيز مطلق است، در صدد تبيين عصمت آنان برآمده‏اند؛ زيرا اطاعت مطلق از هيچ‏كس را بدون عصمت روا نمى‏دانند.[87]
آيات ديگرى كه به بيان مسأله حاكميت سياسى پيامبر(ص) مى‏پردازند و در آينده از آن‏ها بحث خواهيم كرد، مبيّن اين مسأله‏اند كه اطاعات از پيامبر(ص) هم در امور شخصى افراد جارى است و هم در امور اجتماعى. در اين‏جا در باره شأن نزول آيه:
(ما اتيكم الرسول فخذوه و مانهيكم عنه فانتهوا[88]).
كه مربوط به فيى‏ء و تقسيم آن است و از سويى به امور اجتماعى و از سويى ديگر، به منافع فردى اشخاص مربوط است، مى‏توان اشاره كرد كه اين امر، اين حقيقت را آشكار مى‏كند كه پيامبر(ص) تصميم گيرنده در باره درآمدهاى عمومى است و طبق مصلحت مى‏تواند آن را بين كسانى كه در حصول آن دخالت داشته‏اند، به‏طور غير مساوى تقسيم كند. هر چند مفهوم اين آيه شريفه، عام است و همه فرمان‏هاى پيامبر(ص) را همان‏طور كه روايات نيز بيان كننده آن است شامل مى‏شود.

شبهاتى در باره اطاعت از پيامبران(ع) مطرح شده است كه دسته‏اى از آن‏ها مربوط به مسأله دين، به‏طور مطلق و نقش آن در زندگى مردم است و برخى ديگر از آن‏ها به خصوص دين اسلام مربوط مى‏شود. هر چند بحث در باره قسمت اول، از موضوع اين نوشته، خارج است و خود نياز به تحقيقى جداگانه دارد، ولى از آن‏جا كه قرآن كريم، هم به بحث در باره ديگر انبيا(ع) پرداخته و هم مباحث كلى در باره دين را مطرح كرده است، با بحث در باره قسمت دوم، تا حدودى مباحث قسمت اول نيز تبيين مى‏شود.
برخى با استناد به آياتى از قرآن كريم، بر عدم ارتباط دين با زندگى روزمره مردم و عدم تسلط پيامبر(ص) بر جامعه مؤمنان استدلال كرده‏اند و آن حضرت را تنها رسولى از سوى خداوند معرفى كرده‏اند كه مأمور ابلاغ پيامى در باره مبدأ و معاد است و دين را نيز امرى كه فقط به اين دو شأن مى‏پردازد، تفسير كرده‏اند. از اين رو، رهبرى اجتماع و دخالت در امورى كه مربوط به امور شخصى افراد است را از حوزه وظيفه ايشان خارج دانسته‏اند. در بحث‏هاى قبل، تا اندازه‏اى در باره دين و جايگاه پيامبران(ع) در قرآن كريم سخن گفتيم. در اين‏جا به بحث در باره آياتى مى‏پردازيم كه به آن‏ها بر اختصاص وظيفه پيامبر(ص) به امور غير اجتماعى استدلال شده است.

يكى از آياتى كه به آن‏ها براى نفى امور از پيامبر(ص) استدلال شده، آيه‏اى است كه به آن حضرت خطاب مى‏كند كه:
(ليس لك من الامر شى‏ءٌ او يتوب عليهم او يعذبهم).[89]
اين آيه، همان‏طور كه از سياق آيات ديگر معلوم است و مفسران نيز بيان كرده‏اند،[90] مربوط به حادثه شكست مسلمانان در جنگ احد است و آن چيزى كه از پيامبر(ص) نفى گرديده، شكست در اين جنگ و پيروزى در جنگ بدر است . آيه مى‏خواهد بگويد كه آن نصرت، از سوى خداوند بود و اين شكست نيز ربطى به پيامبر(ص) ندارد؛ و شاهد بر اين مطلب آيات بعد است كه در جواب شك مسلمانان در اين‏كه آيا آن‏ها از موقعيتى برخوردارند، خداوند همه امور را به خود اختصاص مى‏دهد:
(انّ الامر كلّه للّه).[91]
با اين حال، اگر آيه را مطلق و مربوط به همه امور بدانيم، همان‏طور كه بعضى از روايات، آن را مربوط به نگرانى پيامبر(ص) از خبردادن از ولايت حضرت على(ع) دانسته‏اند،[92] باز هم براى استدلال بر مطلوب كفايت نمى‏كند؛ زيرا اولاً در همين روايات، اين ايراد از سوى شخصى مطرح شده كه خيال مى‏كرده است اين آيه مى‏گويد هيچ امرى در دست پيامبراكرم(ص) نيست و امام(ع) با استشهاد به آيه:
(ما آتيكم الرسول فخذوه و ما نهيكم عنه فانتهوا)[93]
به نفى آن استدلال پرداخته و بيان مى‏فرمايد كه خداوند همه چيز را در اختيار پيامبر(ص) گذاشته است و آن گاه مورد آيه را مشخص كرده كه مربوط به ترس پيامبر(ص) از دشمنان، در اظهار ولايت حضرت على(ع) است.
ثانياً وقتى كه اين آيه را در كنار آيات ديگر در نظر بگيريم، مانند مسأله هدايت خواهد بود كه خداوند آن را در برخى آيات، از پيامبرش نفى مى‏كند:
(انّك لا تهدى من احببت و لكنّ اللّه يهدى من يشاء).[94]
(و ما انت بهادى العمى عن ضلالتهم).[95]
و در مواردى به او نسبت مى‏دهد و او را هادى مى‏خواند:
(انّك لتهدى الى صراط مستقيم).[96]
زيرا در اين بحث نيز خداوند در آياتى، مانند آيه 7 از سوره حشر و نيز آيه:
(و شاورهم فى الامر فاذا عزمت فتوكل على اللّه).[97]
«امر» را به پيامبر(ص) نسبت مى‏دهد و در آياتى ديگر، همه آن را به خود نسبت مى‏دهد:
(انّ الامر كله للّه).[98]
(بل للّه الامر جميعا).[99]
و در آيه مورد بحث، آن را از پيامبر(ص) نفى مى‏كند. اين در حقيقت، برگشت به اين مسأله دارد كه قرآن كريم همه چيز را در اختيار خداوند مى‏داند و او است كه اگر بخواهد، چيزى را به كسى و از جمله، پيامبرانش مى‏بخشد و هرگاه توهم شود كه شخصى مستقلاً صاحب چيزى است، آن را از همه نفى كرده و به خود نسبت مى‏دهد؛ همان‏طور كه آن را در اين آيه مشاهده‏مى‏كنيم:
(و ما رميت اذ رميت و لكن اللّه رمى‏).[100]
هر چند كه با وجود آمدن «من» بر سر كلمه «الامر»، در آيه مورد بحث، اين آيه درامرخاصى ظهور دارد كه در روايات نيز همان‏طور كه ديديم به امر خاصى تفسير شده‏است.

آيات ديگرى كه در باره ارتباط نداشتن رسالت پيامبر(ص) با امور اجتماعى به آن‏ها استدلال شده است،آياتى است كه تسلط و جبار بودن يا حافظ بودن و وكيل بودن پيامبر(ص) بر مردم را نفى مى‏كند.[101] در مورد اول، دو آيه در قرآن كريم آمده است كه در يكى سيطره و تسلط پيامبر(ص) بر مردم نفى شده است و در ديگرى جبار بودن ايشان:
(نحن اعلم بما يقولون و ما انت عليهم بجبار).[102]
(فذكّر انما انت مذكّر * لست عليهم بمسيطر).[103]
اين آيات، هر دو در سوره‏هاى مكى آمده‏اند و همان‏طور كه از سياق آيات قبل و بعد آن‏ها مشخص است، مربوط به امر هدايت و ايمان هستند؛ زيرا مخاطب آن‏ها مشركانند. از اين رو، خداوند در اين دو آيه، مى‏خواهد اجبارى بودن هدايت را نفى كند و به پيامبرش(ص) مى‏گويد: تو با زور نمى‏توانى آنان را هدايت كنى؛ زيرا دراين امر، من تو را مسلط بر آنان قرار نداده‏ام؛ چون سنت الهى بر اين قرار گرفته كه خود مردم، با اختيار خود، هدايت را بپذيرند و اگر قرار بود كه كسى به اجبار هدايت شود، خداوند، خود مى‏توانست همه را مؤمن كند:
(ولو شاء ربك لآمن من فى الارض كلّهم جميعاً).[104]
اين مطلب در باره آيه‏
(فذكّر انما انت مذكّر * لست عليهم بمسيطر).[105]
واضح‏تر است؛ زيرا آيه (لست عليهم بمسيطر) تفسير آيه (فذكّر انما انت مذكّر) است و در بخش بعدى، در باره حصر وظيفه پيامبر، در تذكر دادن، سخن خواهيم گفت.
از سوى ديگر، اگر اين آيات را شامل امور اجتماعى بدانيم و خطاب آن‏ها را شامل مؤمنان در مدينه نيز بگيريم، آن‏چه اين آيات از پيامبر(ص) نفى مى‏كنند، صفت زورگويى و تسلط با زور است و چنين اوصافى حتى در صورت قائل شدن به حاكميت سياسى پيامبراكرم(ص) از ايشان منتفى است؛ زيرا حكومت حضرت، چون مبتنى بر حق است بر اساس ايمان به خدا و رسول و رفق و مدارا انجام مى‏پذيرد؛
(فبما رحمة من اللّه لنت لهم و لو كنت فظاً غليظ القلب).[106]
نه بر اساس جباريت و زورگويى، كه خداوند آن را در مقابل حكومت پيامبران(ع) معرفى‏مى‏كند:
(تلك عاد جحدوا بآيات ربهم و عصوا رسله و اتبعوا امر كل جبار عنيد).[107]
اما آياتى كه وكيل و حفيظ بودن پيامبر(ص) را نفى مى‏كنند، با آيات قبل، در اين جهت كه مختص به هدايتند و در مقابل مشركان، قبل از ايمان، نازل شده‏اند، يكسانند. آيه 107 از سوره انعام، جامع هر دو عنوان است و آيه قبل از آن، با فرمان به پيامبر(ص) كه «تنها تابع وحى باش» آغاز مى‏شود:
(و اتبع ما يوحى اليك من ربّك لا اله الا هو و اعرض عن المشركين * و لو شاء اللّه ما اشركوا و ما جعلناك عليهم حفيظا و ما انت عليهم بوكيل).
از اين رو، هر چند اين آيات، مسؤوليت حفاظت و وكالت را از دوش پيامبر(ص) بر مى‏دارند، ولى خطاب آيه در اين مورد، متوجه مشركان است. علامه طباطبايى در اين باره مى‏فرمايد:
كلام خداوند، «و ما جعلناك عليهم حفيظاً و ما انت عليهم بوكيل» هم‏چون قسمت‏هاى قبل آيه، براى دلدارى پيامبر(ص) و آرامش نفس او است و مثل اين‏كه از «حفيظ»، كسى اراده شده است كه اداره امور حيات مردم، مثل زنده بودن، رشد، رزق وغيره را بر عهده دارد و از «وكيل»، كسى كه موظف به اداره كارهاى موكَّلُ‏عنه است تا بدين وسيله، نفعهايى را كه او در معرض آن است، برايش كسب و ضررها را از او دور كند. پس معناى آيه به‏طور خلاصه اين است كه نه امور تكوينى مشركان و نه امور حيات دينى آنان، هيچ‏كدام بر عهده تو نيست تا رد دعوت تو و عدم قبول آن از سوى آنان تو را محزون كند.[108]
از سوى ديگر، مى‏بينيم كه اين وضعيت، پس از تشكيل جماعتى مسلمان بر گرد پيامبر(ص) متفاوت مى‏شود و مسؤوليت ايشان براى حفظ و استقامت آنان بر دوش حضرت گذاشته مى‏شود. در روايتى‏[109] ابن عباس مى‏گويد: آيه‏اى سنگين‏تر از اين، بر پيامبر نازل نشد و از اين رو، هنگامى كه اصحاب به او گفتند: اى پيامبر! پيرى زودهنگام به سراغ شما آمد، فرمود: «سوره هود و واقعه، مرا پير كرد».
در روايت‏[110] ديگرى شخصى علت اين مسأله را مى‏پرسد و پيامبر(ص) به آيه (فاستقم كما امرت) اشاره مى‏فرمايند. امام خمينى(ره) خصوصيت اشاره پيامبر(ص) به اين آيه از سوره هود، نه از سوره شورا را به علت ذيل آن دانسته‏اند كه با خطاب به پيامبر(ص) استقامت امت را نيز از ايشان خواسته و بر دوش حضرت گذاشته است و گرنه، پيامبر(ص) در استقامت خويش مشكلى نمى‏ديد كه به علت آن، زود هنگام پير گردد.[111]

براى نفى وظيفه پيامبر(ص) براى دخالت در امور اجتماعى، هم‏چنين به آياتى استدلال شده است كه آن حضرت را انحصاراً نذير يا نذير و بشير مى‏خوانند:
(ان انت الا نذير)[112]
(ان انا الا نذير و بشير لقوم يؤمنون).[113]
پس پيامبران وظيفه‏اى جز ترساندن و بشارت دادن به مردم ندارند و اطاعت از ايشان نيز در همين حيطه است و ربطى به امور اجتماعى ندارد.[114]
با بررسى آياتى كه داراى چنين محتوايى هستند، مشخص مى‏شود كه همه آن‏ها در برابر كافران و مشركان جهت‏گيرى مى‏كنند، چه آياتى كه در ابتداى بعثت پيامبر(ص) نازل گرديده‏اند و چه آياتى كه در مدينه و پس از هجرت؛ مانند:
(يا اهل الكتاب قد جاءكم رسولنا يبين لكم على فترة من الرسل ان تقولوا ما جاءنا من بشير و لا نذير فقد جاءكم بشير و نذير...).[115]
و اين مطلب در باره همه پيامبران(ع) عموميت دارد كه وظيفه ابتدايى آنان ترساندن و سپس بشارت دادن بوده است. از اين‏جا اين مطلب آشكار مى‏شود كه وظيفه پيامبران همان‏طور كه راه منطقى آن نيز همين‏گونه است و ترتيب نزول آيات قرآن كريم نيز بر آن دلالت دارد داراى مراحل مختلفى بوده است. در ابتداى بعثت، هنگامى كه هنوز يار و ياورى نداشته‏اند، جز ترساندن و بشارت دادن كارى نمى‏توانسته‏اند انجام دهند؛ زيرا مخاطبى جز كافران و مشركان نداشته‏اند. هر چند اين وظيفه، تا پايان رسالت، يعنى تا هنگامى كه در محدوده جغرافيايى رسالت آنان افراد غير مؤمن وجود داشتند، بر عهده ايشان بوده است؛ اما اين آيات نمى‏توانند در باره وظيفه آنان در برابر مؤمنان، مطلبى را مشخص كند؛ زيرا در وضعيت جديد، مخاطبان به‏طور كلى متفاوت هستند.
با دقت در آيات قرآن كريم، پى مى‏بريم كه وظيفه ترساندن و بشارت دادن پيامبران(ع) تا مرحله ايمان است و از آن به بعد، وظايف مهم ديگرى، هم بر عهده آنان و هم بر عهده پيروانشان گذاشته مى‏شود. در آيات 8 به بعد از سوره فتح، اين مطلب به خوبى آشكار است. خداوند نخست وظيفه شهادت و بشارت و ترساندن پيامبر(ص) را بيان مى‏كند و غايت آن را ايمان مردم به خداوند و رسول او و سپس يارى و تعظيم او قرار مى‏دهد و سپس بيعت كنندگان با پيامبر(ص) را بيعت كنندگان با خداوند معرفى مى‏كند و به مدح كسانى كه به عهد و پيمان خويش وفادارند و هيچ‏گاه مخالفت با پيامبر(ص) را روا نمى‏دارند و مذمت تخلف كنندگان مى‏پردازد. از اين رو، اطاعت و گوش به فرمان پيامبر(ص) بودن، بعد از مرحله ايمان است و انذار و بشارت، مربوطه به مرحله قبل از آن . شاهد بر اين مطلب، اين است كه همه آياتى كه سخن از جهاد و اطاعت و عدم مخالفت با پيامبر مى‏گويند، آياتى مدنى و مربوط به جامعه اسلامى و مخاطبان آن، مؤمنان هستند.
پرسشى كه در اين‏جا باقى مى‏ماند، در باره آياتى است كه وظيفه پيامبر(ص) را منحصر در ترساندن يا بشارت و ترساندن مى‏كند. در پاسخ، نخست بايد گفت كه حصر دو گونه است: حصر حقيقى و حصر اضافى . حصر اضافى در مواردى به كار مى‏رود كه چيزى را نسبت به اوضاع و احوال و شرايطى خاص نسبت به چيز ديگرى مى‏سنجيم كه در اين صورت، حصر نيز مختص به همان مورد مى‏شود و موارد ديگر را در بر نمى‏گيرد؛ اما حصر حقيقى، بر خلاف آن، شامل همه شرايط همه چيزها مى‏شود با دقت در آيه:
(و ما ارسلنا من قبلك من المرسلين الّا انّهم ليأكلون الطعام و يمشون فى الأسواق).[116]
معناى حصر اضافى روشن مى‏شود؛ زيرا اگر حصر حقيقى باشد، لازم مى‏آيد كار پيامبر(ص) خوردن و راه رفتن در بازار باشد، در حالى كه با نظرى اجمالى به آيات بعد، در مى‏يابيم كه اين حصر، در پاسخ به اين ايراد مشركان بر پيامبر(ص) وارد شده است كه چرا بر ما فرشته‏اى نازل نشده است.
از اين رو، وقتى به آيات قبل و بعد، در مواردى كه انحصار وظيفه پيامبران، در ترساندن و بشارت دادن را مى‏رساند، مراجعه كنيم، مى‏بينيم كه همه اين حصرها در برابر درخواست‏هاى نابه‏جاى كافران و مشركان بوده است كه از پيامبر(ص) مى‏خواستند زمان قيامت را براى آنان مشخص كند يا عذاب را بر آنان نازل كند و يا اين‏كه چرا گنج بر پيامبر(ص) فرود نمى‏آيد و فرشته‏اى به همراه ندارد و...:
(فلعلّك تارك بعض ما يوحى اليك و ضائق به صدرك ان يقولوا لو لا انزل عليه كنزٌ او جاء معه ملك انّما انت نذير و اللّه على كلّ شى‏ء وكيل).[117]
و هيچ گاه در صدد حصر وظايف واقعى پيامبر(ص) در اين امور نبوده‏اند.
دليل ديگر بر اضافى بودن حصر در اين موارد، اختلاف وظايف پيامبر(ص) است در آياتى كه در آن‏ها حصر وجود دارد و هم‏چنين در همه آياتى كه در باره وظايف ايشان سخن گفته‏اند، به گونه‏اى كه بعضى از آن‏ها تنها حضرت را نذير مى‏دانند و بعضى، نذير و بشير و برخى ديگر، كه در آن‏ها نيازى به حصر نبوده، اين وظايف به تفصيل بيان كرده‏اند:
(يا ايها النبى انّا ارسلناك شهداً و مبشراً و نذيراً* و داعيا الى اللّه باذنه و سراجاً منيراً).[118]

قبلاً در باره معناى ولايت سخن گفتيم و نتيجه گرفتيم كه اين كلمه، همواره مقارن با نوعى تسلط بر امور فردى يا اجتماعى است. از اين رو، در اين‏جا در محدوده آياتى كه ولايت پيامبر(ص) را مطرح مى‏كنند، به بررسى محدوده ولايت پيامبراكرم(ص) مى‏پردازيم.
از گذشته، كسانى كه در باره ولايت پيامبر(ص) با نگرش حاكميت ايشان بر امور، بحث كرده‏اند، وجوه گوناگونى را براى محدوده آن مطرح كرده‏اند كه محدودترين آن‏ها اختصاص آن به امور اجتماعى و لوازم آن است؛ ولى اخيراً با برداشتى خاص از معناى ولايت و نگرشى منفى در باره دخالت انبيا(ع) در امور اجتماعى، بحث‏هايى در باره اختصاص ولايت پيامبر(ص) به افرادى كه خود توانايى اداره امور خويش را ندارند، مانند كودكان و ديوانگان، مطرح شده است و آن‏گاه كه بر طبق آيه‏
(النبى اولى بالمؤمنين من انفسهم).[119]
بحث از اولويت پيامبر(ص) نسبت به امور مؤمنان از خود آنان، پيش مى‏آيد، آن را به موردى اختصاص مى‏دهند كه در اين امور، بين ولايت مؤمنان و پيامبر(ص) تعارض حاصل شود.[120] آقاى حائرى يزدى در اين‏جا صريحاً ولايت را به مورد حَجْر اختصاص مى‏دهد و از اين رو، بر تعبير «ولايت فرزانگان»، كه از سوى آيةاللّه جوادى آملى مطرح گرديده، ايراد مى‏گيرد كه بين فرزانه بودن و ولايت، تناقض وجود دارد.
به نظر مى‏رسد نقد كننده محترم به اصل مقاله‏[121] توجه نكرده است؛ زيرا مقاله به تفصيل در باره تفاوت بين ولايت بر محجوران و ولايت بر جامعه، كه مقتضى آيه (انما وليكم اللّه و رسوله و...) است، سخن گفته احكام هر يك را جداگانه بيان كرده است و در پاسخ به نقد نيز اين مطلب، دوباره توضيح داده شده است.
در مورد ولايت تشريعى پيامبراكرم(ص) و براى روشن شدن معناى آن توجه به اين نكته ضرورى است كه وقتى در باره ولايت تشريعى پيامبر(ص) سخن مى‏گوييم، مقصود قانون‏گذارى و اداره امور اجتماع است و اين همان بحث از امارت و ضرورت وجود امير براى اجتماع است (لابد للناس من امير...)[122] كه ممكن است به انتخاب مردم تحقق يابد يا هم‏چون حكومت‏هاى ديكتاتورى، با زور و يا به انتصاب از سوى خداوند كه در همه موارد، حاكميت و ولايت بر مردم، از سوى شخص حاكم وجود دارد؛ زيرا حتى در آن‏جا كه مردم شخصى را براى اداره امور خويش بر مى‏گزينند و رتق و فتق امور خويش را به او مى‏سپارند، او براى اداره اجتماع، مجبور به وضع قوانين، اجراى آن‏ها و مجازات تجاوزگران است و حتى در بسيارى امور شخصى افراد نيز دخالت مى‏كند كه آنان شايد راضى به آن نباشند. بنابراين قبول ضرورت حكومت براى جامعه با قبول نحوه‏اى از ولايت براى حاكم نسبت به امور جامعه ملازم است.
اختصاص ولايت به باب حَجر، همان‏طور كه در پاسخ آيةالله جوادى آملى به نقد مقاله ايشان آمده است، نقض‏هاى بسيارى نيز در ابواب فقهى دارد؛ زيرا در باب‏هاى مختلف، مانند قضا، حدود، جهاد، امر به معروف و نهى از منكر و حتى ازدواج دختران و نماز جمعه، به ولايت‏هايى از سوى امام، فقها، پدر و ...برخورد مى‏كنيم كه هيچ يك ربطى به حَجْر مولّى‏عليه ندارد. حتى در باب نماز جمعه، عده‏اى از فقها با برداشت از بعضى روايات، امام معصوم(ع) را متولى برگزارى آن دانسته‏اند و در زمان غيبت، اقامه آن را روا نمى‏دارند.
در باره آيه (النبى اولى بالمؤمنين من انفسهم) ظهور آيه همان‏طور كه آيةالله جوادى آملى‏[123] و مفسران ديگر گفته‏اند ، بر اين دلالت دارد كه پيامبر(ص) نسبت به خود مؤمنان اولويت دارد نه نسبت به ولايت مؤمنان، آن گونه كه از سخن آقاى حائرى فهميده مى‏شود و معناى اولويت پيامبر(ص) نسبت به آنان، تقدم رتبى در امور و كارهايشان است كه اگر در موردى پيامبر(ص) تصميمى گرفت، حتى اگر مربوط به امور شخصى آنان باشد، ديگر نوبت به خودشان نمى‏رسد كه بخواهند در آن باره، نظرى داشته باشند؛ ولى اگر پيامبر(ص) نظرى نداشت همان‏طور كه در بيش‏تر امور، كه به‏طور صحيح به دست مؤمنان اداره مى‏شود خود آنان به رتق و فتق امور مشغول مى‏شوند؛ آيه شريفه (و ما كان لمؤمن و لا مؤمنة اذا قضى اللّه و رسوله امراً ان يكون لهم الخيرة من امرهم)[124] بر اين مطلب صريح‏تر دلالت دارد؛ زيرا شأن نزول اين آيه شريفه، دخالت و حكم پيامبر(ص) در يك امر شخصى، يعنى ازدواج زينب بنت جحش، براى برطرف كردن يك سنت اجتماعى غلط بود و اولويت حضرت را، هم در امور شخصى مؤمنان و هم در امور اجتماعى آنان بيان مى‏كند.
به نظر مى‏رسد با توجه به عصمت پيامبر(ص) بحث از اين‏كه ايشان تا چه حد بر امور شخصى افراد ولايت دارند، بى مورد است، هر چند در موارد ديگر، براى مشخص شدن دايره ولايت‏فقيه، امرى لازم به نظر مى‏رسد. از اين رو، در اين‏جا از اين بحث صرف نظر كرده‏و با سخن علامه طباطبائى در باره آيه (النبى اولى بالمؤمنين...) اين بحث را به پايان‏مى‏بريم:
انفس مؤمنان، همان مؤمنان است. پس معناى آيه اين است كه پيامبر(ص) از خود آنان به خودآنان اولويت دارد و معناى اولويت، رجحان جانب پيامبر(ص) است هنگامى كه امر داير بين ايشان و ديگران شود. پس خلاصه اين‏كه هر چه مؤمن براى خودش قائل است، مانند حفاظت، محبت، مراقبت، بزرگى، قبول دعوتى و به اجرا گذاشتن اراده، پس پيامبر(ص) از خودش به آن امر اولى است و اگر امر بين پيامبر(ص) و خودش در يكى از آن‏ها داير شود، جانب پيامبر(ص) بر خودش ارجحيت دارد.[125]
در روايات نيز اين مطلب به شكل‏هاى گوناگون بيان شده است. بحث روايى در باره آيه (انّما وليكم اللّه...) را به بخش بعد موكول مى‏كنيم. در باره آيه (النبى اولى بالمؤمنين...) نيز روايات بسيارى از سوى شيعه و اهل سنت نقل شده كه پيامبر(ص) با استشهاد به اين آيه شريفه، حضرت على(ع) را به ولايت بر مردم نصب فرموده و گفتند: «من كنت مولاه فهذا على مولاه». در روايتى از امام موسى بن جعفر(ع) همين‏مضمون نقل شده است كه پيامبر(ص) نوزده روز پيش از وفاتشان اين مطلب را سومين بار، براى مردم بيان كردند.[126]
در روايت ديگرى، امام(ع) ولايت پيامبر(ص) را به ولايت پدر بر پسر تشبيه مى‏كنند كه بر پسر لازم است از پدر اطاعت كند و اگر پسر، فقير باشد، پدر نيز مخارج او را بر عهده مى‏گيرد. پس بر مؤمنان نيز لازم است از پيامبر(ص) اطاعت كنند و پيامبر(ص) نيز مؤونه آنان را بر عهده مى‏گيرد. آن گاه همين مقام را براى حضرت على(ع) و ديگر ائمه(ع) بيان مى‏كنند و به آيه (و بالوالدين احسانا) بر پدر بودن ايشان استشهاد مى‏كنند.[127]

دسته سوم از آياتى كه به حاكميت سياسى پيامبر(ص) مى‏پردازند، ايشان را حاكم در ميان مردم معرفى مى‏كنند. اين آيات، به سه صورت در قرآن كريم مطرح شده‏اند: يك دسته هدف از فرو فرستادن كتاب بر حضرت را حكم بين مردم معرفى مى‏كند:
(انّا انزلنا اليك الكتاب بالحق لتحكم بين الناس بما اريك اللّه).[128]
دسته ديگر، مقتضاى ايمان را حاكم كردن پيامبر(ص) در امور اختلافى بين مؤمنان و تسليم حكم ايشان بودن، مى‏داند:
(فلا و ربك لا يؤمنون حتى يحكّموك فيما شجر بينهم ثم لا يجدوا فى انفسهم حرجا مما قضيت و يسلّموا تسليما).[129]
دسته سوم، حكم ابتدايى پيامبر(ص) را در امور آنان نافذ دانسته و اختيار آنان را در اين موارد، سلب مى‏كند.
(و ما كان لمؤمن و لا مؤمنة اذا قضى اللّه و رسوله امراً ان يكون لهم الخيرة من امرهم)[130]
در مباحث قبل گفتيم كه «حكم» در قرآن كريم، مربوط به امر قانون گذارى و تشريع است؛ زيرا حكم، به‏طور انحصارى در اختيار خداوند است.
(و ما اختلفتم فيه من شى‏ء فحكمه الى اللّه).[131]
گاهى نيز به كتاب و گاه به پيامبران(ع) نسبت داده شده است. از اين رو، تشريع خداوند در قالب كتاب و كلام پيامبران(ع) احكام كلى مورد نياز مردم را بيان مى‏كند؛ همان‏طور كه اين آيه شريفه، بر آن دلالت دارد:
(و انزلنا اليك الكتاب لتبين للناس ما نزل اليهم).[132]
و امور حكومتى، كه بستگى به شرايط مختلف دارد، و همين‏طور امور قضايى جزئى، كه بر طبق قوانين كلى، در موارد مختلف صادر مى‏شود، بر عهده پيامبر(ص) است:
(انّا انزلنا اليك الكتاب لتحكم بين الناس بما اريك اللّه).[133]
علامه طباطبائى(ره) در اين باره مى‏فرمايد:
اطاعت از پيامبر(ص) دو جهت دارد: يكى جهت تشريع آن چه خداوند بدون آوردن در كتاب، بر او وحى مى‏كند كه همان تفصيل مجملات قرآن كريم و متعلقات و مرتبطات آن است؛ همان‏طور كه خداوند متعال فرموده است: (و انزلنا اليك الذكر...). دوم تصميمات خودش است كه مربوط به امر ولايت حكومت و قضاى او است و خداوند متعال فرموده است: (لتحكم بين الناس...) و اين شامل تصميماتى است كه بر اساس ظواهر قوانين قضايى، بين مردم حكم‏مى‏كند و نيز تصميماتى كه در امور مهم، به آن‏ها حكم مى‏كند و خداوند به او دستور داده‏است كه در آن‏ها با مردم مشورت كند: (و شاورهم فى الامر فاذا عزمت فتوكّل على اللّه)كه در مشورت، مردم را داخل كرده است؛ ولى در تصميم‏گيرى، پيامبر(ص) را تنها ذكركرده است.[134]
روايات نيز با استشهاد به آياتى كه حكم را به پيامبر(ص) نسبت مى‏دهند، مسأله تفويض امور دين و دنياى مردم را به او، مطرح مى‏كنند. از امام صادق(ع) روايت شده است:
لا واللّه، ما فوض الى احد من خلقه الا الى رسول اللّه و الى الائمة. قال عزّوجلّ: (انّا انزلنا اليك الكتاب لتحكم بين الناس بما اريك اللّه).[135]
در روايت ديگرى از امام صادق(ع) نقل شده است:
انّ اللّه عزّوجلّ ادّب نبيه فلمّا اكمل له الادب قال: «انّك على خلق عظيم» ثم فوّض اليه امرالدين و الامة ليسوس عباده فقال عزّوجلّ: (ما آتيكم الرسول فخذوه و ما نهاكم عنه‏فانتهوا).[136]

سياق آيات با اختصاص آن به مورد قاضى تحكيم، كه در مورد آيه 36 سوره اعراف احتمال داده شده است،[137] منافات دارد؛ زيرا اولاً همان‏طور كه از آيات و روايات، روشن شد، اين حكم كه به پيامبر(ص) نسبت داده شده، همان حكم انحصارى خداوند است كه به او تفويض شده است و مورد آن، امور دين و جامعه مؤمنان مى‏باشد. ثانياً در آيه (فلا و ربك لا يؤمنون حتى يحكموك...) نيز با رجوع به آيات قبل مى‏بينيم كه ابتدا آيه (اطيعوا الله و اطيعوا الرسول...) قرار دارد و سپس به اين مسأله پرداخته شده كه هرگاه به مردم گفته مى‏شود كه به سوى آن چه خدا نازل كرده و به سوى رسول بياييد، منافقان از رسول اعراض مى‏كنند. آن گاه اين حكم كلى، در باره همه پيامبران مطرح گرديده كه (ما ارسلنا من رسول الّا ليطاع باذن اللّه) و سپس آيه مورد نظر نازل شده است و مؤمنان را كسانى قلمداد كرده كه اولاً پيامبر را در بين خود حاكم گردانند؛ يعنى ملزم هستند كه او را حاكم كنند. ثانياً از دل و جان، به حكم او راضى و تسليم باشند و در آيه بعد، يكى از احكامى را كه احتمال داشت از سوى پيامبر(ص) صادر گردد، با اين مضمون توضيح مى‏دهد كه «اگر ما به آنان دستور مى‏داديم كه همديگر را بكشيد يا از شهر و ديارتان خارج شويد، جز عده اندكى آن را اجرا نمى‏كردند». در روايتى از امام صادق(ع) در توضيح آيه (فلا و ربك لا يؤمنون...) آمده است:
لو انّ قوماً عبدوا اللّه وحده لا شريك له و اقاموا الصلوة و آتوا الزكوة و حجّوا البيت و صاموا شهررمضان ثم قالوا لشى‏ء صنعه اللّه او صنعه النبى ألّا صنع خلاف الذى صنع؟ او وجدوا ذلك فى قلوبهم لكانوا بذالك مشركين ثم تلا هذه الاية: (فلا و ربّك...) ثم قال ابو عبداللّه فعليكم‏بالتسليم.[138]
ثالثاً در آيه مورد استشهاد، بسيار واضح است كه نمى‏توان حكم پيامبر(ص) را بر حكم قاضى تحكيم حمل نمود؛ زيرا در اين‏جا اصلاً سخن از پذيرش يا عدم پذيرش نيست تا حمل بر قضاوت در امور شود، بلكه بحث در اين است كه هرگاه امر مبرمى از سوى خدا و رسول صادر گرديد، ديگر مؤمنان از خود اختيارى ندارند؛ يعنى حتى امورى كه به‏طور عادى در اختيار خودشان است، با حكم خدا و رسول، از آنان سلب مى‏شود. اين مطلب، حكايت از اين مى‏كند كه حكم پيامبر(ص) شامل همه دستورهايى است كه ايشان در موارد مختلف داده‏اند و حتى‏عمل به اين احكام، اعم از اين است كه او حضور داشته باشد يا نه و در صورت عدم حضور او نيز اگر مسأله‏اى پيش آيد كه حكمش از سوى پيامبر(ص) صادر شده باشد، عمل به آن لازم است.

قرآن كريم يكى از اهداف بعثت انبيا(ع) را اقامه قسط در جامعه انسانى معرفى مى‏كند:
(لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الكتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط).[139]
عدالت اجتماعى يكى از آرزوهاى جوامع بشرى در طول تاريخ بوده و هست و همه كسانى كه به گونه‏اى اداره جامعه را بر عهده دارند يا مى‏خواهند بر عهده بگيرند، آن را به مردم نويد مى‏دهند و خداوند نيز پيامبران(ع) را با همين هدف، به ميان مردم فرستاده و ابزار لازم را نيز، كه عبارت از كتاب و ميزان باشد، در اختيار آنان قرار داده است. (ناگفته نماند كه قسطدرمورد انبيا، دايره‏اى بسيار وسيع‏تر از آن‏چه مربوط به زندگى مادى انسان است، را شامل مى‏شود).
نكته‏اى كه در آيه شريفه وجود دارد و جزو سنت‏هاى تغييرناپذير خداوند است اين است كه مردم در پذيرش هدايت تشريعى خداوند، مختارند. از اين رو، رهبرى پيامبران بر اساس ايمان تحقق مى‏يابد، نه بر اساس زور و اجبار و در اين آيه نيز پس از تأمين محورهاى تحقق قسط در اجتماع، كه عبارتند از: رهبرى معصومان و قانون، قيام به قسط بر عهده خود مردم گذاشته شده است. جالب اين‏كه قوه قهريه، كه يكى از ضروريات براى اصلاح جامعه است، در مرحله بعد قرار داده شده است و هدف از آن، نصرت پيامبران(ع) و خداوند بيان شده است:
(و انزلنا الحديد فيه بأس شديد و منافع للناس و ليعلم اللّه من ينصره و رسله بالغيب انّ اللّه قوى عزيز).[140]
در نيتجه، اجرا شدن قسط در جامعه به وسيله پيامبران(ع) پس از ايمان به آنان تحقق خواهد يافت و پيش از اين مرحله همان‏طور كه گذشت وظيفه ايشان انذار براى ايمان آوردن كافران و مشركان است كه خود، نوع ديگرى از قسط است، زيرا در منطق قرآن كريم (انّ الشرك لظلم عظيم)[141] شرك ظلم بزرگى است. از اين‏جا اين پرسش نيز پاسخ داده مى‏شود كه چرا عده‏اى از پيامبران(ع) به رهبرى مردم نپرداختند؟ علت آن را بايد در عدم پذيرش ايشان از سوى اقوام مخاطبشان جست‏جو كرد به گونه‏اى كه شرايط تحقق يك جامعه مؤمن، كه تابع ايشان باشد، فراهم نگرديد.

در سوره نور، خداوند بر محوريت پبامبر(ص) در امور اجتماعى تأكيد مى‏كند و مؤمنان را كسانى قلمداد مى‏كند كه در اين امور، تابع او هستند:
(انّما المؤمنون الّذين آمنوا باللّه و رسوله و اذا كانوا معه على امر جامع لم يذهبوا حتى يستئذنوه اولئك الّذين يؤمنون باللّه و رسوله فان استئذنوك لبعض شأنهم فأذن لمن شئت منهم و استغفر لهم انّ الله غفور رحيم.)[142]
اين آيه شريفه، نقش رهبرى مؤمنان را به پيامبر(ص) نسبت مى‏دهد و تقدم امور اجتماعى بر امور شخصى را بيان مى‏كند و تذكر مى‏دهد كه در امور اجتماعى، هيچ كس حق تك‏روى و عمل بر اساس رأى و نظر خويش را ندارد و بايد همه امور با اجازه پيامبر(ص) انجام گيرد. البته به پيامبر نيز سفارش مى‏كند كه اگر افرادى براى رفع گرفتارى‏هاى شخصى از تو اجازه خواستند، به آنان اجازه بده؛ ولى اين اجازه نيز به خواست آن حضرت بستگى دارد. در آيه بعد نيز به اين محوريت، به گونه‏اى ديگر توجه شده و دعوت پيامبر(ص) به عنوان رهبر، غير از دعوت ديگران تلقى گرديده و به آثار زيان‏بار مخالفت با دستورهاى ايشان، كه تحقق فتنه يا نزول عذاب است، پرداخته شده است:
(لا تجعلوا دعاء الرسول بينكم كدعاء بعضكم بعضا قد يعلم اللّه الّذين يتسلَّلون منكم لو اذا فليخذر الّذين يخالفون عن امره ان تصيبهم فتنة او يصيبهم عذاب اليم).[143]
علامه طباطبائى در اين باره مى‏فرمايد: