كلام الهى و تكلم حق
انتساب صفت ((متكلم ))به خداوند
ميزان در صفات ثبوتيه براى ذات مقدس واجب - جل اسمه - و صفات سلبيه ،آن است كه هر صفت كه (از) اوصاف كماليه و از نعوت جماليه است براى اصل حقيقت وجود و صرف ذات هستى ، بى تعين آن به لباس تعينى وبدون تطور آن به عالمى دون عالمى ، و بالجمله (آنچه ) به عين هويت هستى و ذات نوريه وجوديه رجوع كند، از صفات لازم الثبوت و واجب التحقق است براى ذات مقدس - تعالى شاءنه ؛ زيرا كه اگر ثابت نباشد، لازم آيد يا ذات مقدس صرف وجود و محض هستى نباشد؛ و اين هر دو در مشرب عرفان و مسلك برهان باطل است ؛ چنانچه در محال خود مقرر است .
و هر صفت و نعتى كه براى موجود ثابت نشود مگر پس از تنزل آن به منزلى از منازل تعينات و تطور آن به طورى از اطوار تقييدات و تعانق آن با مرتبه اى از مراتب قصور و تلازم آن با حدى از حدود فتور، و بالجمله آنچه از ذات هستى نباشد و به حدود و ماهيات رجوع كند،از صفات لازم السلب و ممتنع التحقق است در ذات كامل على الاطلاق ؛ زيرا كه ذات كامل مطلق و صرف وجود چنانچه مصداق صرف كمال است مصدوق عليه سلب نقايص و حدود و اعدام و ماهيات است ...
بالجمله ، پس از آنكه معلوم شد ميزان صفات ثبوتيه و سلبيه ، مى توان فهميد كه ... ((تكلم )) به اين معنى عرفى و مفهوم متعارف كه مورد سؤ ال راوى است ، صفت محدثه متجدده اى است كه ذات حق تعالى منزه و مبرا از آن است ؛ و اين منافات ندارد با اثبات كلام و تكلم ذاتى از براى حق تعالى در مقام ذات ، به يك معناى مقدس از تجدد و مبراى از حدوث
و اجمال اين مطلب شريف آنكه ، حقيقت ((تكلم ))متقوم به خروج كلام از مخارج مخصوصه نيست ؛ و اين تقيد و انصرافى كه در عرف لغت و متعارف جمهور است از انس و عادت به ضميمه اوهام و افكار ناشى است ؛ والا اصل معانى تقييد و تعينى ندارد. ((علم ))عبارت از صرف دانش و ظهور شى لدى العالم است ، و مقيد به آن نيست كه با آلات ماديه ، مثل دماغ ؛ يا معنويه ؛ مثل حس ‍ مشترك يا لوح خيال مثلا، ادراك شود. اگر فرض كنيم يكى با دوستش يا پايش ‍ علم به چيزى پيدا كند يا چيزى را بشنود يا ببيند، علم و سمع و بصر بر آنها صادق است ؛ و همين طور اگر كسى در عالم خواب ببيند و بشنود و تكلم كند واحساس ‍ كند؛ تمام اين معانى بر آنها بى شائبد مجاز صادق است ؛ با آكه هيچ يك ازاين آلات مخصوصه محسوسه به كار نيفتاده . پس ، ميزان نفس ادراك مخصوص است در صدق اين معنى و مفاهيم ؛ و حقيقت ((تكلم )) اظهار مكنونات خاطر است و ابراز مافى الضمير است بدون آنكه آلت مخصوصه در آن مدخليت داشته باشد، فرضا كه به حسب لغت و عرف هم مجاز باشد، در معنى و حقايق اين تقيدات نيست و به حسب عقل مقوصد اثبات نفس حقايق است گرچه لغت و عرف با آن مساعد نباشد. پس گوييم كه حقيقت ((كلام ))اظهار ما فى الضمير است ،چه با آلات حسيه يا غير آن باشد يا نباشد؛ و ((كلام )) اظهار از مقوله صوت و لفظ و هواى خارج از باطن باشد يا نباشد؛ و ((كلام )) به حسب اين حقيقت از اوصاف كماليه وجود است ؛ زيرا كه ظهور و اظهار از حقيقت وجود و به حقيقت وجود است ؛ و هرچه وجود روبه كمال و قوت رود، ظهور و اظهارش بيشتر گردد، تا به افق اعلا و مقام اسناى واجبى رسد كه نور الانوار و نور على و ظهور على ظهور است ، و به فيض مقدس اطلاقى و كلمه ((كن )) وجودى اظهار آنچه در غيب مقام واحديت دارد كند، و به فيض اقدس و تجلى ذاتى احدى اظهار غيب مطلق و مقام لامقامى احديت فرمايد؛ و در اين تجلى ذاتى ، و سامع اسما و صفات (است )؛ و به نفس آن تجلى ، تعينات اسما و صفات اطاعت نموده تحقق علمى پيدا كنند؛ و در تجلى واحدى به فيض مقدس ، متكلم ذات مقدس ‍ واحدى مستجمع جميع اسما و صفات ، و كلام نفس تجلى ، و سامع و مطيع در تحقق اعيان علميه لازمه اسما و صفات (است ) كه به امر ((كن ))تحقق پيدا كنند:
فاذا قال لكل عين اراد ايجادها:كن فيطيع الامر الالهى ، فيكون و يتحقق .⁽⁵⁰⁰⁾
چهل حديث - صفحه : 616 -618
پيرامون كلام حق تعالى و تكلم او
ان الكلام عبارة عن تعين الهواء الخارج من باطن الانسان بالسير فى منازل المخارج و العبور على مراحل السير الى الخارج و الظهور من عالم الغيب الى الشهادة ؛ الكاشف عما فى ضمير المتكلم و سره و عن بطون مقصده و امره . فانشاء المتكلم للكلام و ايجاد له وانزله من عالم الغيب الى الشهادة و من سماء السر الى العلن لتعلن الحب الذاتى بابراز كمالاته فى مرتبة الخفاء، فاءحب اظهارها و عشق اعلانها، فاوجد وانشاءلكى يعرف قدره و شاءنه .
و انت اذا كنت اذا قلب منور بالانوار الالهية و ذا روح متضى بالاشعة الروحانية ، واضاء زيت قلبك ولو لم تمسعه نار التعاليم الخارجية ، و كنت مستكفيا بالنور الباطنى الذى يسعى بين يديك لانشكف لك سرالكتاب الالهى ، بشرط الطهارة اللازمة فى مس الكتاب الكتاب الالهى ، و لعرفت فى مرآة المثل الاعلى و الاية الكبرى حقيقة الكلام الالهى و غاية تكلمه تعالى ، و ان مراتب الوجود و عوالم الغيب و الشهود كلام الهى خارج بالهواء الذى هو المرتبة العمائية من مرتبة الهوية الغيبية ، نازل من سماء للحب الذاتى لاظهار كماله و التجلى باسمائه و صفاته لكى يعرف شاءنه . كم فى الحديث القدسى : ((كنت كنزا مخفيا ان اعرف ، فخلقت الخلق لكى اعرف .))
و عن على - عليه الصلاة والسلام -: ((لقد تجلى الله العباده فى كلامه و لكن لايبصرون ))⁽⁵⁰¹⁾
و عنه :انما يقول لما اراد كونه :كن ، فيكون ؛ لا بصوت يقرع و لا بنداء يسمع ، و انما كلامه سبحانه فعله ))⁽⁵⁰²⁾
و قال اهل المعرفة : تكلمه عبارة عن تجلى الحق الحاصل من تعلقى الارادة و القدر باظهار ما فى الغيب و ايجاده . ^(503)(504)
شرح دعاى سحر - صفحه : 56 -57
پيرامون كلام حق تعالى و تكلم او
و لما انتهى بحثهم الى ((الكلام ))طال التشاجر بين الفريقين ....
فذهب المعتزلة و متكلموا الامامية الى ان توصيف البارى ((بالمتكلم ))لاجل ((ايجاده الكلام فى شيى ء)) مثل شجرة موسى - عليه السلام - او نفس نبى ، او ملك .
و قال بعض اهل التحقيق ان اطاقه عليه لقيام ((التكلم )) به ، لا ((الكلام ))قياما صدوريا لاحلوليا، كما ان اطاقه علينا ايضا كذلك ، الا ان الفرق ان ايجادنا بالالة ، دون تعالى :
و ذهبت الاشاعرة الى ان كلامه تعالى ليس من جنس الاصوات و الحروف بل هو معنى قائم بذاته تعالى فى الازل ، يسمى ((الكلام النفسى ))و هو مدلول ((الكلام اللفظى ))المركب من الحروف و منه الطلب القائم بنفسه و هو غير الارادة ...
و القول الحق الموافق للبرهان ان اطلاق التمكلم عليه تعالى ليس لذاك و لا لذا.
اما فساد قول المعتزلة فلان احداث الكلام المتجدد المتصرم بلا وسط مستلزم لمفاسد كثيرة ، منها:
للتجدد فى صفاته و ذاته ، تعالى عنه ، و قضية ايحاء الوحى و انزال الكتب الى الانبياء و المرسلين من العلوم العالية الربانية التى قل ما يتفق لبشر ان يكشف مغزاها كتكلمه تعالى مع موسى و لقد اشار الى بعض اسرارها قوله تعالى :((نزل به الروح الامين على قلبك لتكون من المنذرين ))⁽⁵⁰⁵⁾ و قوله تعالى :((ان هو الا وحى يوحى علمه شديد القوى ذومرة فاستوى و هو بالافق الاعلى ثم دنى فتدلى فكان قاب قوسين او ادنى فاوحى الى عبده ما اوحى ما كذب الفؤ اد ما راءى ))⁽⁵⁰⁶⁾ الى آخر.
فاءشار الى كيفية الوحى و نزول الكتاب بوجه موافق للبرهان غير مناف لتنزيهه تعالى عن شرب التغير و وصمة الحدوث ...
و المقصود دفع توهم كونه تعالى متكلما بايجاد الكلام المتصرم فى شجرة اءو غيرها اءو بقيام التكلم به قياما صدوريا والفرق بيننا و بينه ان ايجادنا بالالة و ايجاده بغيرها، فان ذلك ايضا ملازم للتصرم و التغير فى الصفات و الذات .⁽⁵⁰⁷⁾
طلب اراده - صفحه : 18 -24
مجازى نبودن ((نطق ))در حق تعالى
بدانكه علماى ادب و ظاهر گفته اند كه ((حمد))ثناى به لسان است به جميل اختيارى ؛ و چون آنها غافل از جميع السنة هستند جز اين لسان لحمى ، از اين جهت تسبيح و تحميد حق تعالى ، بلكه مطلق كلام ذات مقدس را حمل به يك نوع از مجاز مى كنند؛ و نيز كلام و تسبيح و تحميد موجودات را حمل به مجاز مى كنند. پس ، در حق تعالى تكلم را عبارت از ((ايجاد كلام )) و در موجودات ديگر تسبيح و تحميد را ذاتى تكوينى دانند. اينها در حقيقت نطق را منحصر به نوع خود دانند و ذات مقدس حق - جل و علا - و ديگر موجودات را غير ناطق بلكه - نعوذ بالله - اخرس گمان كنند؛ و ديگر موجودات را غير ناطق بلكه - نعوذبالله - اخرس گمان كنند؛ و اين را تنزيه ذات مقدس گمان نمودند؛ با آنكه اين ، تحديد بلكه تعطيل است و حق منزه از اين تنزيه است ؛ چنانچه غالب تنزيهات عامه تحديد و تشبيه است .
ما پيش از اين ذكر نموديم كيفيت وضع شدن الفاظ را از براى معانى عامه مطلقه ؛ و اكنون گوييم :ما اينقدر دربند آن نيستيم كه در اين حقايق الهيه صدق لغوى يا حقيقت لغويه لازم آيد، بلكه صحت اطلاق و حقيقت عقليه ميزان در اين مباحث است ؛ گرچه حقيقت لغويه نيز به حسب بيان سابق ثابت شد. پس ، گوييم كه از براى لسان و تكلم و كلام و كتابت و كتاب و حمد و مدح ، مراتبى است به حسب نشآت وجوديه ، كه هر يك با نشئه اى از نشآت و مرتبه اى از مراتب وجود مناسب است ، و چون حمد در هر مورد بر جميلى و مدح بر جمال و كمالى است ، پس ، چون حق - جل و علا - كه به حسب علم ذاتى خود در حضرت غيب هويت جمال جميل خود را مشاهده فرموده به اتم مراتب علم و شهود، مبتهج بوده به ذات جميل خود به اشد مراتب ابتهاج ؛ پس ، تجلى فرموده به تجلى ازلى به اعلا مراتب تجليات در حضرت ذات براى ذات ؛ و اين تجلى و اظهار مافى مكنون غيبى و مقارعه ذاتيه ، ((كلام ذاتى )) است كه به لسان ذات در حضرت غيب واقع است ؛ و مشاهده اين تجلى كلامى ، ((سمع ذات )) است ....
و اهل معرفت گويند حق تعالى با السنه خمسه ، حمد و مدح خود كند؛ و آن السنه ، لسان ذات است من حيث هى ؛ و لسان احديت غيب است ؛ و لسان واحديت جمعيه است ؛ و لسان اسماى تفصيليه است ؛ و لسان اعيان است ؛ و اينها غير از لسان ظهور است ، كه اول آن لسان مشيت است تا آخر مراتب تعينات كه لسان كثرات وجوديه است .
آداب الصلوة - صفحه : 254 -255
كلام نفسى ذاتى
حقيقت قرآن شريف الهى ، قبل از تنزل به منازل خلقيه و تطور به اطوار فعليه از شئون ذاتيه و حقايق علميه در حضرت واحديت است و آن حقيقت ((كلام نفسى )) است كه مقارعه ذاتيه در حضرات اسماييه است و اين حقيقت براى احدى حاصل نشود به علوم رسميه و نه به معارف قلبيه و نه به مكاشفه غيبيه مگر به مكاشفه تامه الهيه براى ذات مبارك نبى ختمى در محفل انس ((قاب قوسين )) بلكه در خلوتگاه سر مقام ((او ادنى ))
آداب الصلوة - صفحه : 81
كلام نفسى ذاتى
و لانه لاطلاقه وسع كل شى ء رحمة و علما، فلا يمكن وقوع ما يخالفه وصح سرالقدر وصح تبعية الارادة لعلمه كما تبعته القدرة باظهار ما عينية الارادة و بمقارعتهما يظهر الكلام ...
قوله :((و بمقارعتهما يظهر الكلام ))الخ ، و هذا هو ((الكلام )) الفعلى الظهوريت ))فى مقام الفيض و التجلى الفعلى ؛ و اما ((الكلام الذاتى النفسى )) فهو اظهار ما فى غيب ذاته فى الحضرة الاسمايية و مقام الواحدية التابع للتجلى الذاتى العلمى والحب الذاتى والارادة الذاتية ؛ بل على التحقيق العرفانى والذوق الشهودى هو تعالى ((متكلم )) فى مقام الاحدية ، و تكلمه الفيض الاقدس و التجلى الاعلى الارفع ، و المخاطب به الاسماء و الصفات ثانيا. و متكلم فى مقام الواحدية و تكلمه التجلى بمقام اسم ((الله )) بوجهته الظاهرة و المخاطب به الاعيان الثابتة عين الانسان الكامل اولا و البقية تبعا له . و لقد بسطنا الكلام بما لا مزيد عليه فى الرسالة الموسومة بمصباح الهداية الى حقيقة الرسالة والولاية .⁽⁵⁰⁸⁾
تعليقات على شرح - صفحه : 275 - 276
فصوص الحكم
كلام ذاتى و كلام ظلى
كما اخبر ان للقرآن ظهرا و بطنا و حدا و مطلعا. و فى رواية و لبطنه بطنا الى سبعة ابطن و الى سبعين بطنا.
اذا كان القرآن جميع صفحة الوجود يمكن ان يكون المراد ((بالمطلع ))هو((الكلام الذاتى ))و التجلى الاعرابى فى الحضرة الواحدية المشرف على التعينات الغيبية والشهادية الائقين للفيض ((واحد))هو ((الكلام الظلى الفيضى ))الفاضل بين الحضرة الواحدية والمضاهر الغيبية والشهادية المعبر عنه ((بالعماء))و ((البطن ))هو العالم الغيبى الى منتهى النورية العرشية و ((الظهر)) هو عالم الشهادة .⁽⁵⁰⁹⁾
تعليقات على شرح - صفحه : 213 -214
فصوص الحكم
كلام ذاتى نفسى در حضرت علميه
از براى قرآن قبل از تنزل در اين نشئه ، مقامات و كينونتهايى است : اول مقام او، ((كينونت علميه )) اوست در حضرت غيبيه به ((تكلم ذاتى )) و مقارعه ذاتيه به طريق احديت جمع ...و اين كتاب ، كه در كسوه عبارات و الفاظ ظهور نموده ، در مرتبه ذات به صورت تجليات ذاتيه و در مرتبه فعل ، عين تجلى فعلى است ؛ چنانچه امير المؤ منين - صلوات الله عليه - فرمود:((انما كلامه فعله )).⁽⁵¹⁰⁾
آداب الصلوة - صفحه : 323 -324
كلام ذاتى نفسى در حضرت علميه
الكلام له حقيقة اخرى غير العلم والارادة و الكراهة و الرضا، فعند تكثير الاسماء و اعتبار مقام الوحدية و الكثرة الاسماييه لا يرجع الصفات بعضها الى بعض : لا الارادة الى العلم بالنظام كما هو المشهور بين الحكماء المحجوبين ، و لا السمع و البصر الى العلم و لا العلم اليهما كما هو راءى الشيخ المقتول شهاب الدين .⁽⁵¹¹⁾ ((فالكلام النفسى ))فى الحضرة العلمية عبارة عن التجلى الجبى المظهر للمكون الغيبى على الحضرات الاعيانية فى التجلى الواحدى ، كما ان ((السمع ))عبارة عن مقارعة خاصة بين هذا التجلى و التجلى العلمى الحاصل بعده و ليس المقام بسط هذه الحقائق .⁽⁵¹²⁾
تعليقات على شرح - صفحه : 63 -64
فصوص الحكم
پيرامون صفت ذات حق بودن ((كلام ذاتى ))
قلت ذكر الشيخ فى تفسير الفاتحة قاعدة هى ان كل صفة من صفات الحق انما يضاف اليه على الوجه الاتم الاكمل ، و كلامه صفة من صفاته ، فله الاحاطة كما قال تعالى : ما فرطنا فى الكتاب من شى ء... ⁽⁵¹³⁾
قوله :((ذكر الشيخ فى تفسير الفاتحة ))الخ ، ليس الكلام من حيث ظهوره الملكى و خصوصا الذى هو من مقوله اللفظ و الصوت ، صفة للحق من حيث هويته الاحاطية حتى يتفرع عليه ما ذكر كما ان قوله تعالى :((ما فرطنا فى الكتاب من شى ء)) الا يدل على مقصوده بوجه ، نعم ((الكلام الذاتى ))الذى هو التجلى باظهار ما فى الغيب على ذاته المقدسة صفة من صفاته فى الحضرة الجمعية الكمالية ، و ((الكلام الظهورى الوجودى )) الذى هو التجلى بالفيض المقدس ‍ لاظهار ما فى الغيب على الحقائق التفصيلية صفة من صفاته الفعلية ، و لهما الاحاطة و الشمول ، و لهذا ((الكلام اللفظى )) ايضا احاطة بمعنى آخر و هو وجه السر الوجودى الذى يعرفه المحققون و هو غير الاوضاع اللفظية نعم لم كان الالفاظ موضوعة لارواح المعانى او ارواح المعانى مرادة للحق من كلامه لكان تلك الاحاطة حقا كما الامر كذلك .⁽⁵¹⁴⁾
تعليقات على شرح - صفحه : 231 - 232
فصوص الحكم
عينيت كلام قولى يا نفسى با ذات
... فلا يعلم مهية كلمة كن لان كلامه عين ذاته و مهية الذات غير معلومة لبشر...
قوله : ((لان كلامه عين ذاته ))الخ ،قال شيخنا العارف الكامل الشاه آبادى - دام ظله العالى - ((ليس هذا ((الكلام القولى ))عين الذات ، بل الكلام الذى هو عين و هو ((كلام نفسى ))عبارة عن اعرابه تعالى عما فى غيب احديته تقدس و تعالى بالتجلى الذاتى على الحضرة الوحدية ، كما ان ((كن )) الذى وقع فى قوله تعالى ⁽⁵¹⁵⁾ هو ((كن الوجودى ))الذى هو الفيض المنبسط فقول الشارح فى صدر الصفة ايضا مردود.))
اقول هذا مسلك الحكيم و اما ذوق العارف فيقتضى غير ذلك فان الكلمات القولية ايضا تجلى الذات باسمه الظاهر المتكلم ، كما ان الكلام القولى الامرى له والاطاعة الوجودية لنفس الاعيان لا ان الايجاد له تعالى على مسلكه كما مر و بالجميلة بين كلماتهم و ان كان وجه جمع كما بينها صدر المتالهين - قدس الله نفسه - و ذكرنا سرالاختلاف بينها فى بعض الرسائل الا ان مسلكهم ادق و احلى و لكن بشرط سلامة الفطرة و عدم اعوجاج السليقة .⁽⁵¹⁶⁾
تعليقات على شرح - صفحه : 184 - 185
فصوص الحكم
سبب اختلاف كلام الهى
بدانكه كلام هر متكلم جلوه ذات اوست به حسب مقام ظهور؛ و بروز ملكات باطنه اوست در مرآت الفاظ به مقدار استعداد نسج الفاظى . چنانچه اگر قلبى نورانى و صافى از الواث و كدورات عالم طبيعت شد، كلام او نيز نورانى بلكه نور خواهد بود؛ و همان نورانيت قلب جلوه در كسوه الفاظ مى نمايد؛ و در شاءن ائمه هدى وارد شده است :((كلامكم نور.))⁽⁵¹⁷⁾ و وارد است :((لقد تجلى فى كلامه لعباده .))⁽⁵¹⁸⁾ و در نهج البلاغه است :((انما كلامه فعله ))؛ و فعل جلوه ذات فاعل مى باشد بى ((كلام ))؛ و اگر قلبى ظلمانى و مكدر شد، فعل و قول او نيز ظلمانى و مكدر شود: مثل ((كلمة طيبة كشجرة طيبة ...و مثل كلمة خبيثة كشجرد خبيثة .))⁽⁵¹⁹⁾
و چون ذات مقدس حق - جل و علا - به حسب ((كل يوم هو فى شاءن ))⁽⁵²⁰⁾در كسوه اسما و صفات ، تجلى به قلوب انبيا و اوليا كند، و به حسب اختلاف قلوب آنها تجليات مختلف شود، و كتب سماويه كه به نعت ايحا به توسط ملك وحى ، جناب جبرئيل ، بر قلوب آنها نازل شده ، به حسب اختلاف اين تجليات و اختلاف اسمايى كه مدئيت براى آن دارد مختلف شود - چنانچه اختلاف انبيا و شرايع آنها نيز به اختلاف دول اسماييه است - پس ، هر اسمى كه محيطتر و جامعتر است ، دولت او محيطتر ونبوت تابعه او محيطتر و كتاب نازل از او محيطتر و جامعتر است ، و شريعت تابعه او محيطتر و بادوامتر است .
آداب الصلوة - صفحه : 308 -309
ملك وحى
ذكر صنوف ملائكه و حقيقت آنها
در ذكر صنوف ملائكة الله تعالى واشاره به حقيقت آنها على الاجمال :بدانكه بنى محدثين و محققين ، اختلاف است در تجرد و تجسم ملائكة الله ؛ كافه حكما و محققين و بسيارى از محققين فقها قائل به تجرد آنها و نفس ناطقه شدند، و بر آن برهانهاى متين اقامه فرمودند؛ و از بسيارى از روايات و آيات شريفه نيز استفاده تجرد شود؛ چنانچه محدث محقق ، مولانا محمد تقى مجلسى ⁽⁵²¹⁾،پدر بزرگوار مرحوم مجلسى ⁽⁵²²⁾، در شرح فقيه ، در ذيل بعضى از روايات فرموده است كه اين دلالت كند بر تجرد نفس ناطقه .⁽⁵²³⁾
ذكر صنوف ملائكه و حقيقت آنها
و بعضى از محدثين بزرگ قائل به عدم تجرد شدند؛ و غايت آنچه دليل آورده اند اين است كه قول به تجرد منافى با شريعت است ؛ و تصريح نموده اند به اينكه مجردى جز ذات مقدس حق نيست ؛ و اين كلام بسيار ضعيفى است ؛ زيرا كه عمده نظر آنها دو امر شايد باشد: يكى ، قضيه حدوث زمانى عالم ،كه توهم شده مجرد بودن موجودى جز حق با آن منافى است ؛ و يكى ، فاعل مختار بودن حق تعالى است ، كه گمان نمودند با تجرد عالم عقل و ملائكة الله مخالف است ؛ و اين هر دو مساءله از مسائل معنونه است در علوم عاليه ؛ و عدم تنافى اين قبيل مسائل با موجود مجرد به وضوح پيوسته ، بلكه قول به عدم تجرد نفوس ناطقه و عالم عقل و ملائكة الله با بسيارى از مسائل الهيه و كثيرى از عقايد حقه منافى است كه اكنون مجال بيان آنها نيست ؛ و حدوث زمانى عالم ، به آنطور كه اين دسته گمان نمودند، منافى با اصل مساءله حدوث زمانى است ؛ فضلا از آنكه با بسيارى از قواعد الهيه نيز مخالف است .
و حق در نزد نويسنده موافق با عقل و نقل ، آن است كه از براى ملائكة الله اصنافى است كثيره كه بسيارى از آنها مجردند و بسيارى از آنها حسب تقسيم كلى آن است كه گفته اند موجودات ملكوتيه بر دو قسم است : يكى آنكه تعلق به عالم اجسام ندارد، نه تعلق حلولى و نه تعلق تدبيرى . و ديگر آنكه به يكى از اين دو وجه تعلق داشته باشد.
و طايفه اولى دو قسمند:
يك قسم آنان كه به آنها ملائكه ((مهيمه ))گويند؛ و آنها آنانند كه مستغرق در جمال جميل و متحير در ذات جليل مى باشند و از ديگر خلايق غافل ، و به ديگر موجودات توجه ندارند...
قسم دوم ،آنان هستند كه خداى تعالى آنها را وسايط رحمت وجود خود قرار داده ؛ و آنها مبادى سلسله موجودات و غايت اشواق آنها هستند؛ و اين طايفه را ((اهل جبروت ))گويند؛ و مقدم و رئيس آنها ((روح اعظم ))است ؛و شايد آيه شريفه ((تنزل الملائكة و الروح ))⁽⁵²⁴⁾ نيز اشاره باشد به اين طايفه از ملائكة الله ؛ و اختصاص به ذكر ((روح )) با آنكه از ملائكه است ، براى عظمت اوست ؛ چنانچه در آيه شريفه ((يوم يقوم الروح و الملائكة صفا))⁽⁵²⁵⁾نيز اشاره به همين است ؛ و به اعتبارى روح را ((قلم اعلا))گويند؛ چنانچه فرمايد: ((اول ما خلق الله القلم )) ⁽⁵²⁶⁾ و به اعتبارى او را ((قلم اعلا)) گويند؛ چنانچه فرمايد: ((اول ما خلق الله القلم ))⁽⁵²⁷⁾ و به اعتبارى او را ((عقل اول ))گويند؛ چنانچه فرمايد: ((اول ما خلق الله العقل .))⁽⁵²⁸⁾ و بعضى روح از ((جبرئيل )) دانند؛ و فلاسفه جبرئيل (را) آخر ملائكه كروبيين دانند؛ و در روايات شريفه نيز فرموده كه ((روح اعظم )) از جبرئيل است ؛ چنانچه از كافى شريف منقول است كه ابوبصير گويد: ((سؤ ال كردم از حضرت صادق - سلام الله عليه - از قول خداى تعالى : ((يساءلونك عن الروح قل الروح من امر ربى .))⁽⁵²⁹⁾فرمود:خلقى است اعظم از جبرئيل و ميكائيل ، با رسول خدا بود، و با ائمه هست ؛ و او از ملكوت مى باشد)).⁽⁵³⁰⁾ و در بعض روايات است كه ((روح ))از ملائكه نيست ، بلكه اعظم از آنهاست .⁽⁵³¹⁾
و شايد ((روح ))دو اطلاق داشته باشد در لسان قرآن و اخبار، چنانچه در لسان اهل اصطلاح نيز اطلاقاتى دارد. يك روح از صنوف ملائكه است ؛ چنانچه فرمود از ((ملكوت ))است ؛ و يك روح نيز روح خود حضرات اولياست كه از ملائكه نيست و اعظم از آنهاست . بنابراين ، ممكن است ((روح ))در سوره شريفه ((قدر))به اعتبار تنزل در ليله قدر، عبارت از ((روح الامين ))يا ((روح اعظم )) باشد؛ و در آيه شريفه ((يساءلونك عن الروح ))⁽⁵³²⁾ عبارت از روح انسانى باشد كه در مرتبه كمال از جبرئيل و ديگر ملائكه از اعظم است ؛ و از ((عالم امر)) بلكه گاهى متحد با ((مشيت ))كه امر مطلق است ، شود.
آداب الصلوة - صفحه : 338 -341
اصناف و انواع ملائك
بدان كه از براى ملائكة الله ، صنوف و انواعى كثيره است كه جز ذات مقدس علام الغيوب كسى عالم به آنها كه جنود حق هستند نيست :((ولا يعلم جنود ربك الاهو)).⁽⁵³³⁾
يك صنف از آنها ملائكه مهيمين مجذوبين هستند كه اصلا نظر به عالم وجوديه ندارند ندانند خداوند آدم را خلق فرموده يا نه ؛ و مستغرق جمال و جلال حق و فانى كبرياى ذات مقدس او هستند⁽⁵³⁴⁾ و گويند در آيه شريفه ((ن والقلم و ما يسطرون ))⁽⁵³⁵⁾ كلمه مباركه ((ن ))اشاره به آن ملائكه است ؛ و طايفه ديگر ملائكه مقربين و سكنه جبرون اعلا هستند؛ و آنها انواع كثيره هستند كه از براى هر يك از آنها شاءن و تدبيرى است در عوالم كه از براى ديگرى آن شاءن و تدبير نيست ؛ و طايفه ديگر، ملائكه عوالم ملكوت اعلا و جنات عاليه هستند به اصناف مختلفه و انواع متشتته ؛ و طايفه ديگر ملائكه عوالم برزخ و مثال هستند؛ و طايفه ديگر ملائكه موكله به عوالم طبيعت و ملك هستند كه هر يك موكل انمرى و مدبر شاءنى هستند؛ و اين دسته از ملائكه مدبره در عالم ملك غير از ملائكه موجوده در عالم مثال و برزخ است ؛ چنانچه در محل خود مقرر است و از اخبار نيز مستفاده شود.⁽⁵³⁶⁾
بال و پر داشتن ملائك و اقسام تمثلات آنها
و ببايد دانست كه اجنحه و رياش و اعضاى ديگر در جميع اصناف ملائكه نيست ؛ بلكه از ملائكه مهيمين گرفته تا سكنه ملكوت اعلا، منزه و مبرا هستند از امثال اين اعضا اجزاى مقداريه ؛ و آنها مجرد از جميع مواد و لوازم آن و تقدرات و عوارض ‍ آن هستند؛ و اما ملائكه عوالم امثال و موجودات ملكوتيه برزخيه ، در جميع آنها اجزا و اعضا و اجنحه و رياش و غير آن ممكن التحقق (است )؛ و چون از عوالم تقدرات برزخيه و تمثلات مثاليه هستند، هر يك داراى مقدارى خاص و اعضا و جوارحى مخصوص به خود مى باشند. ((والصفات صفا))⁽⁵³⁷⁾ و ((اولى الجنحة مثنى و ثلاث و رباع ))⁽⁵³⁸⁾ راجع به اين صنف از ملائكه است ، ليكن ملائكه مقربين و قاطنين جبروت اعلا به واسطه احاطه وجوديه قيوميه ، مى توانند در هر يك از عوالم به هياءت و صورت آن عالم متمثل شوند؛ چنانچه جبرئيل امين ، كه از مقربين درگاه و حامل وحى الهى و از اعلا مراتب موجودات سكنه جبروت است ، براى ذات مقدس رسول اكرم در مثال مقيد دائما، و در مثال مطلق دو مرتبه ، و در مرتبه ، و در ملك گاهى ، متمثل مى شد. حتى در ملك گاهى متمثل به صورت دحيه كلبى ، رضيع رسول اكرم كه اجمل ناس بود، مى شد⁽⁵³⁹⁾
چهل حديث - صفحه : 414 -415
رسول وحى ، اعظم اركان دار تحقق
اما - عظمت - رسول وحى و واسطه ايصال :پس آن ، جبرئيل امين و روح اعظم است كه پس از خروج رسول اكرم از جلباب بشريت و توجه دادن شطر قلب را به حضرت جبروت ، متصل به آن روح اعظم شود؛ و آن يكى از اركان اربعه دار تحقق ⁽⁵⁴⁰⁾، بلكه اعظم اركان و اشرف انواع آن است ؛ چه كه آن ذات شريف نورانى ملك موكل علم و حكمت و صاحب ارزاق معنويه و اطمعه روحانيه است ؛ و از كتاب خدا و احاديث شريفه تعظيم جبرئيل و تقدم او بر ديگر ملائكه استفاده شود⁽⁵⁴¹⁾
آداب الصلوة - صفحه :183
اقسام فرشتگان و برترى انسان كامل بر آنها
اعلم ايها السالك الطالب ان الله تعالى بمقتضى اسم ((كل يوم هو فى شاءن ))⁽⁵⁴²⁾ فى كل آن شاءنا؛ و لا يمكن التجلى بجميع شؤ وناته الا للانسان الكامل . فان كل موجود من الموجودات من عوالم العقول المجردة و الملائكة المهيمنة و الصافات صفا، الى النفوس الكلية الالهية و الملائكة المدبرة و المدبرات امرا و سكان الملكوت العليا، و سائر مراتبها من الملائكة الارضية مظهر اسم خاص ، يتجلى له ربه بذلك الاسم . و لكل منها مقام معلوم ، ((منهم ركع لا يسجدون و منهم سجد لا يركعون .)) لايمكن لهم تجاوز مقامهم و تحطى محلهم . و لهذا قال جبرئيل حين ساءله النبى عن علة عدم المصاحبة : ((لو دنوت انملة لاحترقت .))⁽⁵⁴³⁾
و اما اهل يثرب الانسانية و مدينة النبوة فلا مقام لهم ؛ فلذا صاروا حاملى الولاية المطلقة العلوية التى هى كل الشؤ ون الالهية .⁽⁵⁴⁴⁾
شرح دعاى سحر - صفحه :149
تطابق مراتب نزول حقايق غيبى با مراتب نزولجبرئيل بر پيامبر(ص )
و مراتب التاءثير اربعة : رتبة فى نفس المؤ ثر،و الثانية فى الذهن ، و الثالثة فى الحس والربعة الجامعة المشتملة على الثلاثة المذكورة ، فوقها
قوله :الجامعة المشتملة على الثلاثة ، قال شيخنا العارف - دام ظله العالى - و هى كما فى تنزل الحقائق الغيبية من العالم العقلى الى مرتبة الخيال ، و منه الى مرتبة الحس كما فى نزول جبرئيل ، على قلب رسول الله و تمثلة فى عالم خياله بحيث ملاالخافقين و تنزله فى حسه الشريف بصورة دحية الكلبى مثلا .⁽⁵⁴⁵⁾
تعليقات على شرح - صفحه : 342 - 343
فصوص الحكم
كيفيت نزول وحى و قرآن
حقيقت وحى دور از دسترس بشرى
و قضية ايحاء الوحى و انزال الكتب الى انبياء و المرسلين ، من العلوم العالية الربانية التى قل ما يتفق ان يكشف مغزاها، كتكلمه تعالى مع موسى و لقد اءشارها الى بعض اسرارها قوله تعالى :((نزل به الروح الامين على قلبك لتكون من النذرين ))⁽⁵⁴⁶⁾، و قوله تعالى :((ان هو الا وحى يوحى علمه شديد القوى ذومرة فاستوى و هو بالافق ثم دنى فتدلى فكان قاب قوسين اءو ادنى فاءوحى الى عبده ما اءوحى الى عبده ما اءوحى ما كذب الفؤ اد ما راءى )) ⁽⁵⁴⁷⁾ الى آخر.
فاءشار الى كيفية الوحى و نزول الكتاب بوجه موافق للبرهان ، غير مناف لتنزيهه تعالى عن شوب التغير و وصمة الحدوث . ولعمرى اءن الاسرار المودعة فى هذا الكلام الالهى المشير الى كيفية الوحى و دنو روحانية رسول الله - صلى الله عليه و آله - الى ((مقام التدلى )) و المقام المعبر عنه ((قاب قوسين ))و ما يشاراليه بقوله :((او ادنى ))، ثم تحقق الوحى ممالم يصل اليه فكر الا الاوحدى الراسخ فى العلم بقوة البرهان المشفوع الى الرياضات و نور الايمان .⁽⁵⁴⁸⁾
طلب و اراده - صفحه : 23 -24
مجهول بودن كيفيت نزول وحى
كيفيت وحى از امورى است كه غير از خود رسول خدا و كسانى كه در خلوت با رسول خدا بودند با اينكه از او الهام گرفته اند كيفيت نزول وحى را كسى نمى تواند بفهمد و لهذا هروقت خواستند معرفى هم بكنند با زبان ما عاميها معرفى كردند، چنانچه خداى تبارك و تعالى با زبان آن بشر عامى خودش را با شتر معرفى مى كند، با آسمان معرفى مى كند، با زمين معرفى مى كند، با خلق و امثال اينها و اين براى اين است كه بيان قاصر است از اينكه آن مطلبى كه هست ادا بشود و تا آن حدى كه بيان مى توانسته ادا كند قرآن ادا كرده است .
بيانات امام در جمع مسئولان لشكرى و كشورى - صحيفه نور جلد:17 - صفحه :251 - تاريخ سخنرانى :21/2/62.
مجهول بودن كيفيت نزول وحى
مساله بعثت ، بعض از ابعادش براى احدى غير از خود رسول اكرم حقيقتش ‍ حاصل نشده است . مساله چه بوده است ؟ اين فشارى كه - به - از روح بزرگ به ايشان وارد شده - اين - چه صنف فشارى بوده است و چه حالى دست داده است در اين باب ؟ و كيفيت نزول وحى و - آمدن - نازل شدن روح اعظم براى رسول خدا وضعيتش چه بوده است ، دست ما كوتاه از آن است و ما يك چيزى از دور، از خيلى دور مى شنويم و ادراكش را نمى توانيم بكنيم .
بيانات امام به مناسبت بعثت پيامبر - صحيفه نور جلد:19 - صفحه :143 - تاريخ سخنرانى :29/1/64.
وجود ابهام در حقيقت نزول بر قلب پيامبر وتنزل روح ژ
در ماه مبارك رمضان قضيه اى اتفاق افتاد كه ابعاد آن قضيه و ماهيت آن قضيه در ابهام الى الابد مانده است براى امثال ماها و آن نزول قرآن است .
نزول قرآن بر قلب رسول الله در ليله القدر، كيفيت نزول قرآن و قضيه چه بوده است و روح الامين (چگونه ) در قلب آن حضرت قرآن را نازل كرده است و از طرفى خدا ((انا انزلناه فى ليله القدر)) اين نزول قرآن در قلب پيغمبر در ليله القدر كيفيتش چيست ؟ بايد بگويم غير از خود رسول اكرم و آنهايى كه در دامن رسول اكرم بزرگ شدند و مورد عنايت خداى تبارك و تعالى ، عنايات خاص او بودند براى ديگران مطلقا در حجاب ابهام است كه مساله تنزل چى است ، نزول در قلب چى است ، روح الامين چى است ، كيفيت وارد شدن روح الامين با قرآن در قلب رسول الله چى است ،((ليله القدر)) چى است ؟ اينها مسائلى است كه به نظر سطحى يك مطالب آسانى است و گاهى هم يك حرفهايى گفته شده است لكن به شما عرض كنم كيفيت نزول قرآن در ابهام باقى مانده است براى امثال ما و كيفيت نزول ملائكه الله در ليله القدر و ماهيت ليله القدر.
بيانات امام در جمع ائمه جمعه - صحيفه نور جلد:18 - صفحه :16 - تاريخ سخنرانى :21/3/62.
كيفيت وساطت جبرئيل
مساله وحى و گرفتن وحى كه در انبيا هست - و آنها هم متفاوت هست - يكى از امور مهمى است كه انسان تصورش را نمى تواند بكند كه مساله چى هست و از چى بوده است . واسطه ، جبرئيل است ، جبرئيل چه جور واسطه بوده است ؟ آيا پيغمبر نازل كرده است جبرئيل را و به ولايت او نازل شده است ؟ با جبرئيل نازل شده است و آن وحى را رسانده است ؟ مسائلى كه در آن صحبت است .
بيانات امام در جمع روساى سه قوه - صحيفه نور جلد:19 - صفحه :53 - تاريخ سخنرانى :15/6/63.
نزول وحى و دريافت آن
مطلب سوم در اجمالى از كيفيت نزول قرآن است ، و اين از لطايف معارف الهيه و از اسرار حقايق دينيه است كه كم كسى مى تواند به شمه اى از آن اطلاع پيدا كند به طريق علمى ؛ و جز كمل از اوليا، كه اول آنها كه خود وجود مبارك رسول ختمى است و پس از آن به دستگيرى آن سرور ديگر از اوليا و اهل معارفند، كسى ديگر نتواند به طريق كشف و شهود از اين لطيفه الهيه مطلع شود؛زيرا كه مشاهده اين حقيقت نشود جز به وصول به عالم وحى و خروج از حدود عوالم امكانى ؛ و ما در اين مقام به طريق اشاره و رمز بيانى از اين حقيقت مى كنيم :
بايد دانست كه قلوبى كه به طريق سلوك معنوى و سفر باطنى سير الى الله مى كنند و از منزل مظلم نفس و بيت انيت و انانيت مهاجرت مى نمايند، دو طايفه اند به طريق كلى :
اول ، آنان كه پس از اتمام سفر الى الله ، موت آنها را درك كند؛ و در همين حال جذبه و فنا و موت باقى مانند؛ و اينها اجرشان على الله و هو الله است . و اينها محبوبيتى هستند كه در تحت ((قباب الله )) فانى ، و كسى آنها را نشناسند و با كسى رابطه پيدا نكنند و آنها نيز حق كسى را نشناسند - ((اوليائى تحت قبابى ، لايعرفهم غيرى .))
طايفه دوم آنان هستند كه پس از تماميت سير الى الله و فى الله ، قابل آن هستند كه به خود رجوع كنند و حالت صحو و هوشيارى براى آنها دست دهد. اينها آنان هستند كه به حسب تجلى به فيض اقدس ، كه ((سر قدر)) است ، تقدير استعداد آنها شده و آنها را براى تكميل عباد و تعمير بلاد انتخاب اعيان ، فرموده اند. اينها پس از اتصال به حضرت علميه و رجوع به حقايق اعيان ، كشف سير اعيان و اتصال آنها را به حضرت قدس و سفر آنها را الى الله و الى السعادة نمايند، و مخلع به خلعت ((نبوت )) شوند. و اين ، كشف وحى الهى است قبل از تنزل به ((عالم وحى جبرائيلى ))؛ و پس از آنكه از اين عوالم توجه به عوالم نازله كردند، كشف آنچه در اقلام عاليه و الواح قدسيه است نمايند⁽⁵⁴⁹⁾ به قدر احاطه علميه و نشئه كماليه خود كه تابع حضرات اسماييه است ؛ و ((اختلاف شرايع و نبوات ))بلكه جميع اختلافات از آنجاست .
و در اين مقام گاه شود كه آن حقيقت غيبيه و سريره قدسيه ،كه در حضرت علميه و اقلام والواح عاليه ((مشهود)) شده از طريق غيب نفس و سر روح شريف آنها، به توسط ملك وحى كه حضرت جبرئيل است تنزل كند در ((قلب )) مبارك آنها، و گاهى جبرائيل ((تمثل مثالى ))پيدا كند؛ و از ممكن غيب به توسط آن حقيقت تا مشهد عالم شهادت ظهور پيدا كند، و آن لطيفه الهيه را تنزل دهد؛ و در هر نشئه از نشآت ، صاحب وحى به طورى ادراك كند و مشاهده نمايد: در حضرت علميه به طورى ، و در حضرت اعيان به طورى ، و در حضرات اقلام به طورى ،و در حضرات الواح به طورى ، و در حضرت مثال به طورى ، و در حس ‍ مشترك به طورى ، و در شهادات مطلقه به طورى .
آداب الصلوة - صفحه : 321 -323
كيفيت مشاهده صور غيبى
اعلم ان الميزان فى مشاهدة الصور الغيبية هو انسلاخ النفس عن الطبيعة والرجوع الى عالمها الغيبى ، فيشاهد اولا مثالها المقيد و بعده المثال المطلق الى الحضرة الاعيان بالتفصيل الذى يشير اليه المصنف . و الانسلاخ قد يكون فى النوم عند استراحة النفس عن التدبيرات البدنية ، فبقدر صفاء النفس يتصل بالعوالم الغيبية ، فيشاهد الحقائق الغيبية . فعند ذلك يتمثل تلك الحقيقة فى مثالها حسب عادات النفس و ماءنوساتها فيحتاج الى التعبير. فكذلك ما وقع عند اليقظه لاهل السلوك من المشاهدات ، الا ان الكمل مثل الانبياء يمثلون الحقائق فى مثالهم حسب اختيارهم ، و من المثال ينزلونها الى الملك الخلاص المسجونين فى عالم الطبيعة ، فتنزل الملائكة فى عالمهم المثالى و الملكى حسب قوة روحانيتهم و فى الملك و لا ينافى ذلك ما حدث لهم من الاضطراب و شبه الاغماء عند نزول الوحى ، فان ضعف اجسامهم الشريفة عن تحمل ظهور الارواح المجردة فيها غير قوة مقام الروحانية و الجنبة الالهية الولوية .⁽⁵⁵⁰⁾
تعليقات على شرح - صفحه : 36 -37
فصوص الحكم
چگونگى نزول ملائكه و صعود اوليا
بدانكه روح اعظم - كه - خلقى (است ) اعظم از ملائكة الله ، يعنى در مرتبه اول ، از ملائكة الله است و اشرف و اعظم از همه است ، و ملائكة الله مجرده قطان عالم جبروت از مقام خود تجافى نكنند، و از براى آنها نزول و صعود به آن معنى كه از براى اجسام است مستحيل است ؛ زيرا كه مجرد،از لوازم اجسام مبرا است و منزه است . پس ، تنزل آنها، چه در مرتبه قلب يا صدر يا حس مشترك ولى ، و چه در بقاع ارض و كعبه و حول قبر رسول خدا و چه در بيت المعور باشد، به طريق ((تمثل ملكوتى )) يا((ملكى ))است ؛ چنانچه خداى تعالى در باب تنزل ((روح الامين )) بر حضرت مريم فرمايد:((فتمثل لها بشرا سويا))⁽⁵⁵¹⁾چنانچه براى اوليا و كمل نيز ((تمثل ملكوتى )) و ((تروح جبروتى )) ممكن است . پس ، ملائكة الله را قوه و قدرت دخول در ملك و ملكوت است به طور تمثل ⁽⁵⁵²⁾؛ و كمل اوليا را قدرت بر دخول در مملكت و جبروت است به طور ((تروح )) و ((رجوع از ظاهر به باطن )).و تصديق اين معنى سهل است براى كسى كه حقايق مجردات را، چه مجرد ملكوتى يا جبروتى و چه نفوس ناطقه كه نيز از مجردات جبروتيه يا ملكوتيه هستند، فهميده باشد و مراحل وجود و مظاهر آن و نسبت ظاهر به باطن و باطن به ظاهر را تصور نموده باشد.
لزوم سنخيت براى درك سكنه جبروت و ملكوت
و بايد دانست كه تمثل ((جبروتيين )) و ((ملكوتيين )) در قلب و صدر و حس بشر ممكن نيست مگر پس از خروج او از جلبات بشريت و تناسب او با آن عوالم ؛ والا مادامى كه نفس مشتغل به تدبيرات ملكيه است و از آن عوامل غافل است ، ممكن نيست اين مشاهدات يا تمثلات براى او دست دهد. بلى ، گاهى شود كه به اشاره يكى از اوليا، نفس را از اين عالم انصرافى حاصل شود و به قدر لياقت از عوالم غيب ، ادراكى معنوى يا صورى نمايد. و گاه شود كه به واسطه بعضى امور هائله ، مثلا، از براى نفس انصراف از طبيعت حاصل شود و نمونه اى از عالم غيب (را) ادراك كند؛ چنانچه شيخ الرئيس قضيه آن شخص ساده لوح را كه در حج بيت الله برات آزادى از آتش جهنم گرفته بود، نقل كند؛ و شيخ بيت الله براى آزادى از آتش جهنم گرفته بود، نقل نمايد؛ و اينها نيز از انصراف نفوس است از ملك ، و توجه ملكوتى است ؛ و گاه شود كه نفوس اولياى كمل پس از انسلاخ از عوالم و مشاهده روح اعظم يا ساير ملائكة الله به واسطه قوت نفس ، به خود آيند و حفظ حضرات غيب و شهادت كنند؛ و در اين صورت ، در تمام نشآت در آن واحد حقايق جبروتيين را مشاهده كنند؛ و گاه شود كه به قدرت خود ولى كامل تنزل ملائكه حاصل شود. والله العالم .
آداب الصلوة - صفحه : 342 -343
نزول وحى حاصل رياضات و سير معنوىرسول خدا(ص )
دعوت مراتب دارد، اجابت هم مراتب دارد. آن مرتبه اعلاى اجابت آنى است كه پس از حصول مقدمات و رياضاتى كه رسول خدا صلى الله عليه وآله وسلم كشيده اند منتهى شد به اينكه خداى تبارك و تعالى از او ضيافت كرد به نزول قرآن . قرآن آن نعمتى است كه در ضيافتى كه از رسول خدا شده است ، آن نعمتى است كه در آن سفره اى كه از ازل تا ابد پهن است پيغمبر اكرم برخوردار از آن بوده و مقدمات آن مقدماتى است كه سالهاى طولانى ((رياضات معنوى )) كشيده است تا رسيده است به آنجايى كه لايق اين ضيافت شده است و مهم قضيه اعراض از دنياست .
...آن توجه قلبى به مبدا نور و اعراض از ماوراى او، او را لايق كرد به ضيافة الله و لايق كرد براى اينكه قرآن يكمرتبه به طور بسيط در قلب او وارد بشود.
بيانات امام در جمع ائمه جمعه - صحيفه نور جلد:18 - صفحه :16 -17 - تاريخ سخنرانى :21/3/62.
حصول فنا و تنزل ملائكه
..تنزل ملائكه و نزول وحى ، پس از حصول فنا و قرب حقيقى است .
آداب الصلوة - صفحه : 326
قلب نبى ، منزلگاه وحى
مرتبه ((ليطمئن قلبى ))⁽⁵⁵³⁾هم غير آن مسائلى است كه انبيا داشتند. اين مرتبه اى است و قدم ((مشاهد))فوق اينهاست ؛ كه مشاهده جمال حق تعالى : ((تجلى ربه للجبل ))⁽⁵⁵⁴⁾براى موسى تجلى كرده است .
اينها حرفهايى است كه ما مى گوييم و شما هم مى شنويد ولكن مسائل فوق اينهاست . ((اننى اءناالله ))⁽⁵⁵⁵⁾ نورى كه در شجره بود، آن نور را كسى نمى توانست ببيند، بجز خود حضرت موسى كس نمى توانست ببيند، چنانكه وحى اى كه وارد مى شد به رسول الله ، كسى نمى توانست بفهمد كه چيست . وحى چيست ؟ و اصل وحى چيست ؟ و قرآن كه نازل مى شود به قلب رسول الله ، چطور همه اش يكدفعه نازل مى شود به قلب رسول الله . قرآن اگر همين است كه سى جزو اينطورى است كه نمى شود يكدفعه وارد بشود به قلب ، آن هم اين قلبهاى معمولى ؛ (لكن ) قلب يك باب ديگر است و قرآن يك حقيقتى است ، و اين حقيقت هم به قلب وارد مى شود.
تفسير سوره حمد - صفحه : 164 -165
قلب نبوى ، مبداء وحى و منزل جبرئيل
اينهايى كه با قدم معرفت مى روند بالا، تا برسند به آنجايى كه ذات به تمامه - البته نه - اينكه - ذات ، بلكه جلوه ذات - در قلبشان جلوه مى كند - نه در اين قلب ، آن قلبى كه قرآن در آن وارد مى شود، آن قلبى كه مبداء وحى است ، آن قلبى كه جبرئيل را متنزل مى كند - در آن قلب ، آن جلوه اى كه مى شود، يك جلوه اى است كه تمام جلوه ها را دارد، هم خودش اسم اعظم است ، هم متجلى به جلوه اسم اعظم . اسم اعظم خود اوست ((نحن الاسماء الحسنى ))⁽⁵⁵⁶⁾ و اسم اعظم خود رسول الله است ، اعظم اسماست در مقام تجلى .
تفسير سوره حمد - صفحه : 167 -168
ادراك وحى با مكاشفه تامه الهيه
حقيقت قرآن شريف الهى قبل از تنزل به منازل خلقيه و تطور به اطوار فعليه از شئون ذاتيه و حقايق علميه در حضرت واحديت است ...
و اين حقيقت براى احدى حاصل نشود به علوم رسميه و نه به معارف قلبيه و نه به مكاشفه غيبيه ، مگر به ((مكاشفه تامه الهيه )) براى ذات مبارك نبى ختمى در محفل انس ((قاب قوسين )) بلكه در خلوتگاه سر مقام ((اوادنى ))؛ و دست آمال عائله بشريه از آن كوتاه است مگر خلص از اولياء الله ...
و حقيقت قرآن به همان نوارنيت و كمال كه در قلب مبارك آن حضرت تجلى كند، به قلوب آنها منعكس شود.
آداب الصلوة - صفحه : 181
اتصال به مبداء فيض و كسب نزولى و تنزيلى وحى
قرآن داراى ابعادى است كه تا رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مبعوث نشده بودند و قرآن متنزل نشده بود از آن مقام غيب ، نازل نشده بود از آنجا، و با آن جلوه نزولى اش در ((قلب )) رسول خدا جلوه نكرده بود، براى احدى از موجودات ملك و ملكوت ظاهر نبود. بعد از آنكه اتصال پيدا كرد مقام مقدس ‍ نبوى ولى اعظم با مبدا فيض به آن اندازه اى كه قابل اتصال بود، قرآن را نازلتا و منزلتا كسب كرد، در قلب مباركش جلوه كرد و با نزول به مراتب هفتگانه به زبان مباركش جارى شد.
بيانات امام در جمع مسئولان لشكرى و كشورى - صحيفه نور جلد:17 - صفحه :250 - 251 - تاريخ سخنرانى :20/2/62.
تنزل وحى از مقام احديت به كشف تام محمدى
قرآن كريم ... از مقام شامخ احديت به كشف تام محمدى (ص ) تنزل كرد.
وصيتنامه سياسى - الهى امام (ره ) - صحيفه نور جلد:21 - صفحه :170 - تاريخ سخنرانى :15/3/68.
متنزل ساختن وحى بر پيامبر
قرآن كه در غيب بوده است و به صورت هاى غيبى بوده است و در علم خداى تعالى بوده است و در غيب الغيوب بوده است ، به وسيله اين موجود عظيمى كه به واسطه مجاهدات بسيار و به واسطه بودن او بر فطرت حقيقى و فطرت توحيدى و همه مسائلى كه هست ، او رابطه دارد با غيب و به واسطه رابطه اى كه با غيب دارد اين كتاب مقدس را از مرتبه غيب متنزل كرده است و بلكه تنزلاتى حاصل شده است تا رسيده است به مرتبه شهادت كه به صورت الفاظ درآمده است .
بيانات امام در جمع اقشار مختلف مردم تبريز - صحيفه نور جلد:14 - صفحه :252 - تاريخ سخنرانى :11/3/64.
تابعيت نزول قرآن از ولى اعظم
قرآن سرى است بين حق و ولى الله اعظم كه رسول خداست ، به تبع او نازل ميشود تا مى رسد به اين جايى كه به صورت حروف و كتاب در مى آيد.
بيانات امام به مناسبت عيد فطر - صحيفه نور جلد:19 - صفحه :171- 172 - تاريخ سخنرانى :30/3/64.
وصول ولى اعظم عامل نزول وحى و ملائكه
ماه مبارك رمضان كه ماه ، مبارك است - براى اين است كه - ممكن است براى اين باشد كه ماهى است كه ولى اعظم ، يعنى رسول خدا واصل شده و بعد از وصول ، ملايكه را و قرآن را نازل كرده است به قدرت او ملايكه نازل مى شوند، به قدرت ولى اعظم است كه قرآن نازل مى شود و ملايك نازل مى شوند. ولى اعظم ، به حقيقت قرآن مى رسد در ماه مبارك و شب قدر و پس از رسيدن ، متنزل مى كند به وسيله ملائكه - كه همه تابع او هستند - قرآن شريف را، تا به حدى كه براى مردم بگويد.
بيانات امام به مناسبت عيد فطر - صحيفه نور جلد:19 - صفحه :171 - 172 - تاريخ سخنرانى :30/3/62.
معنويت پيغمبر منزل وحى و جبرئيل
ماه رمضان مبارك است براى اين كه نزول وحى بر او شده است يا به عبارت ديگر معنويت رسول خدا وحى را نازل كرده است ...
ماه رمضان ماهى است كه تمام پرده ها را دريده است و وارد شده است جبرئيل امين بر رسول خدا و به عبارت ديگر وارد كرده است پيغمبر اكرم جبرئيل امين را در دنيا.
در ديدار با خانوده هاى شهدا، مفقودين ، اسراء و مسئولان وزارت كشور - صحيفه نور جلد:20 - صفحه :82 - تاريخ سخنرانى :25/1/66.
انتساب نزول وحى به خداوند
((خداوند تبارك و تعالى )) به واسطه سعه رحمت بر بندگان ، اين كتاب شريف را از مقام قرب و قدس خود نازل فرموده و به حسب تناسب عوالم تنزل داده تا به اين عالم ظلمانى و سجن طبيعت رسيده و به كسوه الفاظ و صورت حروف درآمده .
آداب الصلوة - صفحه : 184
نزول قرآن حاصل تجلى خداوند به مقام اسم اعظم به ظهور رحمانيت و رحيميت
اظهر آن است كه بسم الله هر سوره متعق به خود آن سوره باشد.
بنابراين ، در سوره مباركه ((قدر)) چنين شود كه حقيقت شريفه قرآنيه و لطيفه مقدسه الهيه را به اسم الله ، كه حقيقت جمعيه اسماييه و اسم اعظم ربوبى است و متعين به رحمت مطلقه ((رحمانيه )) و ((رحيميه )) است ، در ليلة القدر محمديه ((نازل فرموديم ))؛ يعنى ، ظهور قرآن تبع ظهور جمعى الهيت و قبض ‍ و بسط ((رحيميت )) و ((رحمانيت )) است ؛بلكه حقيقت قرآن مقام ظهور حضرت اسم الله الاعظم است به ظهور ((رحمانيت )) و ((رحيميت )) و جامع جمع و تفصيل است ؛ از اين جهت ، اين كتاب شريف ((قرآن )) است و ((فرقان )) است ؛ چنانچه روحانيت رسول ختمى ، و مقام مقدس ولايت آن سرور، نيز قرآن و فرقان است و مقام احديت جمع و تفصيل است . پس ، ذات مقدس به حسب اين احتمال گويى چنين فرمايد: ما به تجلى به مقام اسم اعظم ، كه مقام احديت جمع و تفصيل است ، به ظهور رحمت ((رحمانيه )) و ((رحيميه ))قرآن را تنزل داديم در ليله قدر محمدى .
آداب الصلوة - صفحه : 322 -333
مدئيت حق به جميع شئون براى تنزيل وحى
در اشاره به نكته آنكه فرموده است ((انا)) به صيغه جمع و ((انزلنا))⁽⁵⁵⁸⁾ به صيغه جمع . بدان كه نكته آن ، تفخيم مقام حق تعالى به مبدئيت تنزيل اين كتاب شريف است . و شايد اين جمعيت براى جمعيت اسمائيه باشد، و اشاره به آن باشد كه حق تعالى به جميع شئون اسماييه و صفاتيه ، مبداء از براى كتاب شريف است ؛...و چنانچه حق تعالى بيدى الجلال و الجمال ، تخمير طينت آدم اول و انسان كامل فرمود؛ بيدى الجمال و الجلال ، تنزيل كتاب كامل و قرآن جامع فرمود، و شايد به همين جهت آن را((قرآن )) نيز گويد؛ چه كه مقام احديت جمع وحدت و كثرت است .
آداب الصلوة - صفحه : 323 -324
تنزل وحى به وسيله روح الامين
((نزل به الروح الامين على قلبك ))⁽⁵⁶⁰⁾نازل شده ، تنزل كرده ، و با دست ((روح الامين ))آمده ؛ لكن رسول الله در مقام تنزل اين نزول هست ، يك مقامى است كه از ((خود او)) اخذ مى كند. ((انا انزلنا فى ليلة القدر))⁽⁵⁶¹⁾ جمعا او نازل مى كند ((فى ليلة القدر)) وارد مى شود، ولى در مقام تنزل ، (مرتبه ) بالاتر روح الامين است .
تفسير سوره حمد - صفحه : 139 -140
ضرورت وجود تناسب بين جبرئيل و روح انبيا(ع )
مساءله آمدن جبرئيل براى كسى يك مساله ساده نيست ، خيال نشود كه جبرئيل براى هر كسى مى آيد و امكان دارد بيايد - اين يك - تناسب لازم است بين روح آن كسى كه جبرئيل مى خواهد (براى او) بيايد و مقام جبرئيل كه روح اعظم است . چه ما قائل بشويم به اين كه قضيه تنزيل ، تنزل جبرئيل ، به واسطه ((روح اعظم خود اين ولى )) - است - يا پيغمبر است ، او تنزيل مى دهد او را و وارد مى كند تا مرتبه پايين يا بگوييم كه خير، ((حق تعالى )) او را مامور مى كند كه برو و اين مسائل را بگو، چه آن قسم بگوييم كه بعض اهل نظر مى گويند و چه اين قسم بگوييم كه بعض اهل ظاهر مى گويند، تا تناسب ما بين روح اين كسى كه جبرئيل مى آيد پيش او و بين جبرئيل كه روح اعظم است نباشد، امكان ندارد اين معنا و اين تناسب بين جبرئيل كه روح اعظم است و انبياى درجه اول بوده است مثل رسول خدا و موسى و عيسى و ابراهيم - عليهم السلام - و امثال اينها، بين همه كس نبوده است .
بيانات امام در ديدار با گروهى از خواهران - صحيفه نور جلد: 19 - صفحه :278 -279 - تاريخ سخنرانى :11/12/64.
وجه جمع انتساب نزول وحى به خداوند و جبرئيل
قوله :تعالى :((انا انزلنا فى ليلة القدر))⁽⁵⁶²⁾، در اين آيه شريفه مطالب عاليه اى است كه اشاره اى به بعض آن خالى از فايده نيست :
مطلب اول : آنكه در اين آيه شريفه و بسيارى از آيات شريفه ، تنزيل قرآن را نسبت به ذات مقدس خود دهد؛ چنانچه فرمايد:((انا انزلناه فى ليلة مباركة ))⁽⁵⁶³⁾، ((انا نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون ))⁽⁵⁶⁴⁾الى غير ذلك از آيات شريفه ؛ و در بعض آيات نسبت به جبرئيل كه روح الامين است مى دهد؛ چنانچه فرمايد:((نزل به الروح الامين )).⁽⁵⁶⁵⁾
علماى ظاهر در اين مقامات گويند اين از قبيل ((يا هامان ابن لى صرحا))⁽⁵⁶⁶⁾
مجاز است . نسبت تنزيل ، مثلا،به حق تعالى از باب آن است كه ذات مقدس سبب تنزيل و آمر آن است ، يا آنكه تنزيل نسبت به حق حقيقت است ، و چون روح الامين واسطه است به او نيز نسبت دهد مجازا؛ و اين براى آن است كه نسبت فعل حق به خلق را چون نسبت فعل خلق به خلق انگاشته اند؛ پس ، ماءموريت عزرائيل و جبرئيل را از حق تعالى چون ماءموريت هامان از فرعون ، و بناها و معمارها از هامان دانند؛ و اين قياسى است بس باطل و مع الفارق ؛ و فهم نسبت خلق به حق ، و فعل خلق و خالق ؛ از مهمات معارف الهيه و امهات مسائل فلسفيه است كه از آن ، حل بسيارى مهمات شود؛از آن جمله مساءله جبر و تفويض است كه اين مطلب ما از شعب آن است .
بايد دانست كه در علوم عاليه مقرر و ثابت است كه جميع دارتحقق و مراتب وجود، صورت ((فيض مقدس )) كه تجلى اشراقى حق است ، مى باشد؛ و چنانچه ((اضافه اشراقيه )) محض ربط و صرف فقر است تعينات و صور آن نيز محض ربط مى باشند و از خود حيثيت و استقلالى ندارند؛ و به عبارت ديگر، تمام دار تحقق فانى در حق ، ذاتا و صفتا و فعلا، هستند؛ زيرا كه اگر موجودى از موجودات در يكى از شئون ذاتيه استقلال داشته باشد، چه در هويت وجوديه و چه در شئون آن ، از حدود بقعه امكان خارج شود و به وجوب ذاتى مبدل گردد؛ و اين واضح البطلان است ؛ و چون اين لطيفه الهيه در قلب راسخ شد و فؤ اد ذوق آن را چنانچه بايد و شايد كرد، بر او سرى از اسرار قدر و كشف شو و لطيفه اى از حقيقت ((امر بين الامرين ))منكشف گردد.
كيفيت انتساب آثار و افعال به حق و خلق
پس ، آثار و افعال كماليه را به همان نسبت كه به خلق نسبت دهند به حق نيز نسبت توان داد، بدون آنكه مجاز در هيچ طرف باشد؛ و اين در نظر وحدت و كثرت و جمع بين الامرين متحقق گردد. بلى ، كسى كه در كثرت محض واقع است و از وحدت محجوب است ، فعل را به خلق نسبت دهد و از حق غافل شود؛ چون ما محجوبان ؛ و كسى كه وحدت در قلبش جلوه كند، از خلق محجوب شود و همه افعال را به خلق نسبت دهد؛ و عارف محقق جمع بين ((وحدت )) و ((كثرت )) كند: در عين حال كه فعل را به حق نسبت مى دهد بى شائبه مجاز، به خلق نسبت دهد بى شائبه مجاز و آيه شريفه ((و ما رميت اذ رميت و لكن الله رمى ))⁽⁵⁶⁷⁾ كه در عين اثبات رمى نفى آن نمود، و در عين نفى اثبات فرموده ، اشاره به همين مشرب احلاى عرفانى و مسلك دقيق ايمانى است ؛ و اينكه گفتيم افعال و آثار كماليه ، و نقايص را خارج نموديم ، چون كه نقايص به اعدام برگردد، و آن از تعينات وجود است و منسوب به حق نيست مگر بالعرض ؛ و شرح اين مبحث را در اين اوراق نتوان داد.
و چون اين مقدمه معلوم شد، نسبت ((تنزيل )) به حق و جبرئيل ، و ((احياء))به اسرافيل و حق ، و ((اماته )) به عزرائيل و ملائكه موكله به نفوس ‍ و حق ، معلوم شود؛ و در قرآن شريف اشاره به اين مطلب بسيار است ؛ و اين يكى از معارف قرآن است كه قبل از اين كتاب شريف در آثار حكما و فلاسفه از آن عين و اثرى نيست ، و عائله بشريه مرهون عطيه اين صحيه الهيه اند در اين لطيفه ، چون ساير معارف الهيه قرآنيه .⁽⁵⁶⁸⁾
آداب الصلوة - صفحه : 318 -320